God is altijd bij je – of toch niet?

God gaat met je mee en draagt je als je het moeilijk hebt: in liederen van onze tijd wordt dat op allerlei toonhoogtes bezongen. Deze boodschap houden we elkaar ook voor: God is de IK BEN, de God die troost en een plan heeft met je leven. Is dit wat de Bijbel ons leert over God? Of zijn deze bevestigende godsbeelden de theologische variant van een dominante psychologische benadering in onze tijd? Wat kunnen we verliezen wanneer we alleen op deze manier zingen en spreken over God? En andersom: wat ontbreekt er aan die psychologische (en geseculariseerde) kijk op het leven?

Om misverstanden te voorkomen: alles wat hierboven over God gezegd wordt, is waar. God ís de IK BEN en de Getrouwe, de God die in zijn oneindige liefde mensen door het leven draagt. Dus het is goed om door lied, gebed en spreken heen elkaar daarin te vormen en te bemoedigen. Het is wel opvallend dat de noties van nabijheid en veiligheid precies corresponderen met wat we in de ontwikkelingspsychologie hechtingsfuncties noemen. Met hechting wordt de nauwe emotionele band tussen ouder en kind bedoeld waarbij ouders als hechtingsfiguren troost, geborgenheid en aanmoediging geven. Ouders fungeren als een veilige haven waar je naartoe kunt in tijden van angst en stress en als zekere basis van waaruit je de wereld kunt ontdekken. In het alledaagse leven zie je dat terug: een klein kind dat ziek is, wil bij mama zijn, een kleuter die valt, rent naar papa voor een pleister. Tegelijk geven ouders hun kind bevestiging: toe maar, je kunt het zelf, ga het maar ontdekken. Wij zijn er voor je als je ons nodig hebt.

Hechting

De godsdienstpsychologie legt de relatie met God ook uit vanuit het perspectief van hechting. Psychologisch gesproken fungeert God ook als hechtingsfiguur en in allerlei geloofstaal klinkt dat door – van ‘alle dingen kan ik aan door Hem die mij kracht geeft’ (Filippenzen 4:13) tot ‘ben ik bij U veilig, U die mij ziet’ (Ik zal er ziįn,
Sela). Daarnaast werken hechtingspatronen die ontstaan zijn vanuit intermenselijke relaties door in de relatie tot God. Wie zich angstig en onzeker voelt in het contact met anderen door ervaringen in de (vroege) kindertijd, kan diezelfde gevoelens ook in relatie tot God ervaren. Dit wordt correspondentie genoemd. Compensatie is ook mogelijk: je voelt bijvoorbeeld dat geen mens te vertrouwen is, maar dat God de enige is op wie je aankunt.

Grijstinten

In onze hedendaagse samenleving staan de behoeften van het individu centraal. Ouders stemmen vaak sterk af op wat het kind nodig heeft of fijn vindt. Begrenzen of nee zeggen tegen je kind kan een hele opgave zijn, zeker als het gaat om gamen of social media. Curlingouders proberen zelfs elk obstakel voor hun kind weg te nemen. Zo groeien sommige kinderen op als prinsjes en prinsesjes die maar een kik hoeven te geven om te krijgen wat ze graag willen. Vergelijk dat eens met de kindertijd van de huidige opa’s en oma’s. Zij moesten zich veel meer aanpassen aan hun omgeving. Beide bewegingen zijn van belang. Tijdens je ontwikkeling van kind naar volwassene moet je leren om zelf iemand te worden en om je op een goede manier te verhouden tot de mensen om je heen. In een gezonde situatie is er een balans tussen die twee: je leert om een zelfstandig individu te worden in relaties tot anderen. Echter, in onze tijd is die balans met regelmaat zoek. De gerichtheid op het zelf is dominant ten koste van de gerichtheid op anderen. In gedrag zijn meer narcistische trekken te zien. In de emoties en overtuigingen is het vaak alles of niets. Iets is bijvoorbeeld of helemaal geweldig of het is volslagen waardeloos. Grijstinten, dus het ‘en-en’ in plaats ‘van of het een of het ander’, zijn moeilijk.

Disbalans

Terug naar de psychologische ontwikkeling. Een klein kind heeft sterk wisselende emoties en kan op een dag zowel ‘je bent de liefste moeder van de hele wereld’ roepen als ‘ik vind jou superstom’. Op een zeker moment leert het die twee te verbinden: de ouder die geweldig is, is dezelfde als de ouder die dingen kan doen die je helemaal niet zo fijn vindt. Het kind krijgt een realistischer kijk op zichzelf en de ander en ontdekt dat het zelf mooie en minder mooie eigenschappen heeft. Zo ontstaat het vermogen om ambivalentie te verdragen en om te gaan met frustraties en teleurstellingen. In relaties met anderen kun je immers niet altijd van jezelf uitgaan en moet je soms compromissen sluiten of simpelweg accepteren wat er gebeurt. Het is allemaal niet zo maakbaar als je zou wensen. Wanneer de gerichtheid op jezelf en de ander uit balans raken, kan het vermogen om ambivalentie te verdragen zich niet goed ontwikkelen. Mensen zijn dan minder goed in staat tot frustratietolerantie en hebben moeite om complexiteit te hanteren. Een simpel en eenduidig verhaal dat aansluit bij je eigen ideeën of verlangens heeft dan de voorkeur. Je ziet het in moeilijke discussies in de maatschappij en in de kerk.

In emoties en overtuigingen is het vaak alles of niets

Secularisatie

Hoe komt die sterke gerichtheid op jezelf in onze tijd? Daarin spelen uiteraard allerlei factoren een rol. Ik leg de vinger bij het proces van secularisatie. Dat betekent niet langer rekenen met God als hoogste instantie, zowel in het publieke als het persoonlijke leven. Secularisatie doet iets met je psyche: speelt God als degene aan wie je verantwoording moet afleggen niet zo’n rol meer, dan valt er een begrenzing van de gerichtheid op jezelf weg; dan is er meer ruimte voor jezelf en voor je eigen behoeften. Tegelijk doen psychologische factoren iets in het secularisatieproces. Een balans die doorslaat naar meer ruimte voor jezelf impliceert minder ruimte voor God. Op deze manier versterken secularisatie en een psychologische disbalans elkaar en is er sprake van een cirkelbeweging die vicieuze trekken kan krijgen. De narcistische gerichtheid groeit, omdat je de begrenzende hogere macht niet meer zo sterk ervaart en God wordt steeds minder relevant, omdat mensen vooral autonoom hun gang willen gaan.