Kerkvernieuwing – is dat mogelijk?

De kerk is Gods werk. Dat is een van de massieve kernovertuigingen van gereformeerde theologie. Zo hoog zet de Heidelbergse Catechismus ook in: ‘Dat de Zoon van God … Zich een gemeente … vergadert, beschermt en onderhoudt. Hij doet dit door zijn Geest en Woord.’ (Zondag 21, v/a 54). Kerk-zijn is voluit Gods werk. Tegelijk is je ervaring soms heel anders. Het is evengoed mensenwerk, met alle spanningen en gedoe die dat oplevert. Precies de spanning tussen Gods werk en mensenwerk maakt kerkvernieuwing als thema urgent. Hoe zit dat? En hoe ziet dat eruit in de praktijk? 

‘We hebben alles best goed op orde. In een oogopslag kunnen we in onze bestanden zien hoeveel leden we hebben, wat de gemiddelde VVB is, hoeveel doopleden de laatste jaren belijdenis hebben gedaan. Commissies draaien op zich prima. Maar de ziel lijkt eruit. We weten niet goed waarom we het allemaal doen. Dat merken we nu we nieuwe ouderlingen nodig hebben. Jongere generaties aarzelen om zo “in het systeem” mee te draaien. En daar hebben we geen antwoord op’. 

‘Het is de enige echte drive achter het bestaan van de kerk.’

God werkt, daarvan ben ik overtuigd – en dat doet Hij door mensen heen. Ik hoor dat God werkt als ik luister naar kerkleden die getuigen van kracht en troost na het overlijden van hun geliefde. Ik hoor het in de verhalen van jongeren die in hun soms eenzame bestaan toch houvast en geluk vinden. Ik lees het in de verhalen van Open Doors over vervolgde christenen die door alles heen volhouden. Ik lees het in de verhalen van een kerk die het jongerenwerk over een andere boeg gooit en wat dat oplevert. Ik lees het in de verhalen van voorgangers voor wie het kerkelijk werk soms ploegen op rotsen lijkt, totdat ze ineens in gesprek komen met iemand die ongedacht de weg naar de kerk heeft teruggevonden. God werkt in en door de kerk, daarvan ben ik overtuigd.

Gods missie voor de wereld

Precies die notie ligt ten grondslag aan wat in de theologie missio dei heet. Die overtuiging, dat God aan het werk is in deze wereld, is meer dan een theologisch idee. Het is de enige echte drive achter het bestaan van de kerk. Zonder de Geest en zijn actieve bewogenheid met deze wereld zou er geen kerk bestaan. Het is Gods missie om deze wereld te redden. Dat reddingswerk wordt bedoeld met het zinnetje uit de Heidelbergse Catechismus: ‘de Zoon van God vergadert zich een gemeente’. God roept die gemeente tot het eeuwige leven: een onverwachte uitweg uit een onheilspellende werkelijkheid van dood, verdriet, eenzaamheid, schuld en ellende. Dat is Gods missie, en daarbij schakelt Hij zelf mensen in.

‘Omdat God zelf het kan, kunnen wij aan het werk.’

‘We staan nu ook open voor nieuwe dingen. We zijn niet bang meer om te experimenteren. De gemeenteweekenden die we zijn gestart, gingen ook over “doe eens wat anders, probeer eens iets nieuws”. We durven nu relaxter te zijn met regels en met “de normale manier van doen”. Onze houding is nu: “gewoon proberen”. Er is een soort vliegwieleffect in onze gemeente waarin we elkaar op deze manier aanmoedigen. Er gebeuren nu ook andere dingen die we niet eens zelf zijn begonnen. Door dit ene ding worden ook andere dingen in beweging gezet, en zo oefen je een nieuw DNA.’

Dat is het geheim van wat er in Matteüs 28 staat. Dat de Zoon van God vlak voor zijn hemelvaart zegt: ‘Mij is gegeven alle macht’. Met andere woorden: Ik kan alles, aan Mij is alles in hemel en op aarde onderworpen. Ik heb alles in Mijn macht. ‘Ga dus op weg…’

Dat is het wonderlijke woordje, vind ik in dit hoofdstuk: ‘dus’ moeten jullie eropuit. ‘Ik kan alles, en daarom moeten jullie het doen’. Deze, op het eerste gezicht toch onlogische gevolgtrekking, is voor mij de uitdaging om het over kerkvernieuwing te hebben. Omdat God zelf het kan, kunnen wij aan het werk. Hij staat met alles wat Hij is en kan en gedaan heeft en doet naast ons. En ja, dan kun je zeggen: ‘dus’ moeten wij eropuit. Onze Heer is toch immers met ons, alle dagen, tot aan de voltooiing van deze wereld? Het bestaan van de kerk is principieel doortrokken van die dubbelheid: Gods werk én mensenwerk. 

Kerkvernieuwing: we moeten gered worden

Wat verstaan we eigenlijk onder kerkvernieuwing? Daar zitten twee kanten aan, die ik voor het gemak typeer als een horizontale en een verticale kant. Ik begin bij de laatste, de verticale dimensie van kerkvernieuwing. Daarmee doel ik op wat hierboven bij de missio dei al is genoemd: de kerk is er omdat mensen gered moeten worden.

Er moet wat veranderen bij mensen – en in heel de schepping – omdat op dit moment de krachten en machten van ondergang en schuld deze wereld nog in een dodelijke omhelzing gevangenhouden. Het gaat mis met de schepping. Het kwaad en de zonde zitten te diep ingebakken in deze werkelijkheid. Kerkvernieuwing heeft de verticale dimensie op het oog: de relatie tussen de mens en God moet hersteld worden. Dat bekeringsproces is onze vernieuwing: ‘U moet uzelf veranderen door uw gezindheid te vernieuwen, om zo te ontdekken wat God wil en wat goed, volmaakt en Hem welgevallig is’ (Rom. 12:1-2).

‘Het is die intense en intensieve reflectie waar ‘kerkvernieuwing’ over gaat.’

‘We zijn verschillen veel meer gaan waarderen. Eerst wilden de denkers dat de doeners ook gingen denken (we keken een beetje op hen neer), maar die instelling is langzaam veranderd. Nu zien we het zo: samen bouwen we de kerk. Het is een gezamenlijke inspanning, ongeacht je persoonlijkheid en spiritualiteit. Dit leeft nu breder in de hele gemeente.’

Die ‘verticale’ vernieuwing is de eerste en allerbelangrijkste als het gaat om kerkvernieuwing. Je kunt zeggen dat de Heer van de kerk de kerk heeft ‘ingesteld’ met het oog op deze vernieuwing. Kerk is er om mij en jou te vernieuwen, te veranderen, te bekeren. Kerk is het middel van God voor vernieuwing. Waar de Bijbel wordt gelezen, samen gebeden, waar wordt gezocht naar wat God wil – daar vernieuwt het leven zich. Waar gezocht wordt naar wat we moeten doen: hoe kunnen we van betekenis zijn voor de wereld? Hoe kunnen we meewerken aan Gods reddingsplan? Wat betekent dat voor mijn concrete leven, thuis, op school, op mijn werk? 

Het is frappant dat Paulus in Romeinen 12 juist deze ‘vernieuwing’ als een opdracht voor ons presenteert. Ons laten vernieuwen vergt natuurlijk en vanzelfsprekend Gods daadkracht. Maar ons eigen mensenwerk is daarbij ook van belang. Wij moeten ons bekeren. Deze verticale vernieuwing is dus inderdaad zowel Gods werk als mensenwerk!

Kerkvernieuwing: de kerk is middel

De tweede kant van kerkvernieuwing is de horizontale. Daarmee bedoel ik dat de kerk zelf, die gemeenschap van zoekers, die groep die door de Heer bij elkaar gezocht is – dat die groep zichzelf ook vernieuwt. Kerk-zijn is in elke periode weer anders. De kerk van de middeleeuwen is anders dan die van Calvijn en Luther. De kerk van Augustinus is anders dan die van Moeder Theresa. Tijden en plaatsen verschillen, en in elke periode zijn we geroepen te overdenken: wat wil God? Ontdekken wat God wil gaat ook over ons kerk-zijn: doen we wel de goede dingen, en doen we de dingen goed?

‘Alles vieren en koesteren wat we hebben, ook al zijn we een kleine gemeenschap, zijn woorden die centraal zijn komen te staan in onze gemeente. Door kleine initiatieven voort te zetten, willen we er zijn voor de mensen direct om ons heen en de mensen die in ons kleine dorp wonen. Daarom gaan we door met de koffieochtend voor ouderen en eenzame mensen, en ook met de warme kamer die elke winter is geopend voor wie dat nodig heeft vanwege de hoge energieprijzen van tegenwoordig.’

Dit soort vragen stellen is lastig. We hebben immers allemaal een bepaald beeld van wat de kerk zou moeten zijn. Zo ben je groot geworden: met bepaalde voorstellingen over wat wel en niet hoort bij kerk-zijn. Het kan zijn dat je daar radicaal mee hebt gebroken, maar dan heb je waarschijnlijk wel nieuwe ideeën. Om écht te vernieuwen is het echter noodzakelijk juist achter al die bewuste of onbewuste ideeën over de kerk te vragen: wat wil God? 

Het is die intense en intensieve reflectie waar ‘kerkvernieuwing’ over gaat. Vanuit de verticale vernieuwing, komt ook de horizontale vernieuwing in beeld. Wat past nu, vandaag, hier, bij de roeping van God? Daar zijn kerkenraden, predikanten, gemeenteleden zelf op allerlei manieren al bij betrokken. Soms intensiever, soms minder. De praktijk laat zien dat kerkvernieuwing zeker mogelijk is – dankzij Gods werk in en door mensen. 

Kerk Sta Op!

Het Expertisecentrum Kerkvernieuwing Kerk2030 helpt lokale kerken bij kerkvernieuwing. Daarom nodigen we kerken uit voor de Kerk sta op!-conferentie van 18-20 september 2026. Als gemeente kun je je aanmelden (voor €350), en dan kan een onbeperkt aantal gemeenteleden mee. In De Betteld (Zelhem) kun je op eigen gelegenheid verblijven en deelnemen. Het thema is ‘De Weg, de Waarheid en het Leven’ en wordt uitgewerkt in een mooi programma:

• twee Bijbellezingen door Stefan Paas

• workshops door o.m. Ruth Six, Jeannette Westerkamp, Tirza van Laar, Mette van Hell, Wouter van Veelen, Reinier Kramer

• twee keer een avondprogramma met Hans Schaeffer en Marlies Haitsma (Life Rules), en Bas van der Graaf (IZB) en Mette van Hell (IZB)

• zingen en gebed, en zondag een viering met Heilig Avondmaal (voorganger: Joost Smit).

Ben je geïnteresseerd? Meer informatie en aanmelden via: 

https://tuu.nl/agenda/kerk-sta-op-conferentie-2026/