Op Christus gericht de hel ontdekken

Boekbespreking n.a.v. Arnold Huijgen, Inferno; De ontdekking van de hel (KokBoekencentrum, 2026).

De hel is een prominent thema in onze cultuur, maar de theologie spreekt er nauwelijks over. Dat signaleerde Arnold Huijgen in 2023 in zijn essay Waarom de wereld een hel nodig heeft. Om hoop te bieden in de hel van onze tijd (de klimaathel, het slagveld, de eenzaamheid) moet de theologie weer over de hel spreken vanuit Christus die erin is afgedaald om de mensheid eruit te verlossen. Dit essay riep behalve instemming ook vragen op, die Huijgen uitdiept in dit tweede boek over de hel. 

In Inferno gaat hij uitgebreid in op meer klassieke vragen: is de hel een altijddurende pijniging (‘augustinianisme’), verdwijnen ongelovigen bij hun dood in een niets (‘annihilationisme’) of komt het uiteindelijk met iedereen goed (‘universalisme’), eventueel na een reinigingsperiode? Tegelijk blijft Huijgen erop gebrand om de hel na de dood met de hel van nu te verbinden. Dat maakt het tot een boeiend, maar ook pittig boek.

Na de inleiding zet Huijgen in deel 1 de posities van augustinianisme, annihilationisme en universalisme uiteen en ontvouwt in deel 2 zijn eigen visie. Hij geeft in het Woord vooraf aan dat wie het boek te dik vindt, deel 1 ook kan overslaan. Ik heb dat gedaan en vervolgens alsnog deel 1 gelezen. Dat beviel goed: het boek heeft iets weg van een detective (‘de ontdekking van de hel!’) die de spanning opbouwt richting een ontknoping aan het eind, maar die spanningsboog overspant veel bronnen, gedetailleerde Bijbeluitleg en cultuuranalyses. Als je weet waar het boek op uitloopt, kun je de weg daarheen beter volgen.

Het boek heeft iets weg van een detective.

Waar loopt het boek dan op uit (spoiler alert!)? Op een ‘herijking van vooral de augustiniaanse traditie door concentratie op Christus’ (p. 370). Ook al eindigt deel 1 met de conclusie dat de drie grote stromingen alle drie hun zwakten hebben en alle drie Bijbelteksten vóór en tegen zich hebben – en er dus een nieuwe inzet nodig is – die nieuwe inzet blijkt verrassend dicht bij de eerst besproken positie te liggen. Maar dan zonder de levendige verbeelding van de helse pijnigingen die de traditie van Augustinus kenmerkt en met grote terughoudendheid over wie zich in die hel bevindt: dat kan een mens nooit over een ander uitspreken. 

De verschillende posities worden eerlijk, met veel kennis van zaken en met sympathie gepresenteerd. Huijgen zegt dat hij tijdens het schrijven elk van de drie posities wel een tijdje heeft aangehangen (p. 12) en dat is merkbaar: het boek is geen vlammend pleidooi voor één visie, maar een zoektocht naar een relevante visie voor onze tijd, die de Bijbel laat uitspreken. Daarbij past een Bijbeluitleg die de meerstemmigheid van de Bijbel recht doet. Beelden van pijniging en vernietiging blijken in het Nieuwe Testament veelal naast elkaar te bestaan: de Bijbel wil ons niet allereerst informeren over onzichtbare werelden, maar aansporen en troosten. 

De kern van het boek ligt echter in de ‘concentratie op Christus’

Als Huijgen af wil van de beelden van pijniging zoals we die kennen uit de literatuur van Dante en de kunst van Jeroen Bosch, hoe gaat hij dan om met Bijbelteksten die wel degelijk zulke beelden gebruiken? Bijvoorbeeld de gelijkenis van de rijke man en Lazarus uit Lucas 16: hier wordt vuur onbetwistbaar geassocieerd met pijniging in het hiernamaals. Naar mijn indruk doet Huijgen dit vuur te makkelijk af als een traditioneel beeld dat niet de pointe van de gelijkenis vormt. Weliswaar mag de rijke niet terugkeren naar de levenden omdat die genoeg moeten hebben aan Mozes en de profeten, maar in het verhaal krijgen we hem tóch te zien – als troost en/of aansporing – als iemand die lijdt in vurige vlammen vanwege Gods oordeel over zijn ongastvrijheid.

Huijgen benadrukt de terughoudendheid van de Bijbel, nadat hij zijn hoofdstuk over het augustinianisme is begonnen met Plato en de vroegchristelijke Apocalypsen van Petrus en Paulus die inderdaad veel uitgebreider de helse straffen beschrijven. Maar dat is ook een kwestie van genreverschil en voor wie toentertijd vertrouwd was met die apocalyptische literatuur was een enkele verwijzing naar vuur of gehenna voldoende om die heftige beelden op te roepen. Ik begrijp dat Huijgen voor vandaag met die beelden niet uit de voeten kan, maar ik denk dat hij hier de weerbarstigheid van de Bijbel te veel inkapselt. 

De kern van het boek ligt echter in de ‘concentratie op Christus’ bij het nadenken over de hel. Net als in zijn eerdere essay grijpt hij hier terug op Calvijns uitleg van Christus’ neerdaling in de hel, alsmede op wat de rooms-katholieke theoloog Von Balthasar schreef over Stille Zaterdag. Christus’ neerdaling in de hel is niet een triomfalistisch verbreken van de hellepoorten om de oudtestamentische gelovigen daaruit te bevrijden (vroege kerk en middeleeuwen), maar Christus’ ervaring van volstrekte eenzaamheid en godverlatenheid aan het kruis (Calvijn) en zijn werkelijke deelname aan de dood (Von Balthasar).

Om de hel van het hiernamaals te verbinden met de hel nu, grijpt Huijgen bovendien terug op het evangelie van Johannes, waarin het toekomstige oordeel (Joh. 5:28-29) tegelijk nu al realiteit is. Mensen maken elkaars leven tot een hel en wie Christus afwijst, wordt gewaarschuwd voor een voortbestaan in die zelfgecreëerde hel. De kracht van de Bijbelse overleveringen over de hel is dat het ons daarbij wegroept en Christus aanwijst als degene die deelt in onze hel en deze overwonnen heeft.

Met deze denkrichting wijst Huijgen een weg om zelf over hel, oordeel en Christus’ redding (dat vooral!) na te denken, zonder daarmee alle vragen te beantwoorden. Je kunt na lezing van het boek vinden dat deze of gene argumentatie toch onbevredigend blijft, maar dan realiseer je je dat je eigen denkbeelden hierover ook niet bevredigen. Het altaarstuk van Duccio op de voorkant van het boek verbeeldt wat centraal moet staan: Christus die, opgestaan uit de dood, Adam bij de pols grijpt om hem uit de hel te bevrijden.