Welke kleur heeft jouw boekenkast?

‘Sorry, ik lees geen boeken geschreven door witte mannen.’ Mijn schoonmoeder kijkt me vertwijfeld aan en kijkt daarna naar het uitgepakte kerstcadeautje. ‘Huh, wat zeg je nou?’ Een heel goed boek van Lambert Kamphuis, had ze net daarvoor gezegd. Daar twijfel ik niet aan, maar het past niet meer bij mijn goede voornemen.

Het begon in september 2018 tijdens een internationale Michaconferentie in de Filipijnen. Ik was niet eerder op een conferentie geweest waar de 450 deelnemers zo’n goede afspiegeling waren van de wereldbevolking. Europeanen en Amerikanen waren hier in de minderheid. We zaten als gelijken rond de tafel. Het leek wel alsof er opeens ruimte ontstond voor andere gespreksonderwerpen.

Regelmatig ging het over dekoloniseren in combinatie met geloof, theologie, kerk en aanbiddingsliederen. Een vrouw uit een Indiaanse bevolkingsgroep uit Midden-Amerika vertelde hoe haar cultuur gemarginaliseerd werd door de kerk. Het probleem in deze wereld is niet armoede, maar hebzucht, stelde bisschop Zac Niringiye uit Oeganda. Tijdens een workshop door Ruth Padilla uitten de aanwezigen hun ongemak over de dominante westerse theologie en over hoe theologie uit andere continenten vaak neergezet wordt als gecontextualiseerd en van een lager niveau.

Witte man

Op een avond sprak ik Sandra van Opstal in de lobby van ons hotel. Sandra is een latina uit Amerika met wortels in Argentinië. Ik was enthousiast over een boek van Ken Wytsma, dat gaat over de geschiedenis van slavernij in de Verenigde Staten en de impact daarvan tot vandaag de dag. Ik wist dat zij Ken goed kende, dus ik vroeg of ze het boek gelezen had en wat ze ervan vond. ‘Ik lees geen boeken van witte mannen’, antwoordde ze. Die zin had ik nooit eerder gehoord. Ik checkte voorzichtig of ik het wel goed begrepen had en vroeg haar vervolgens waarom. Ik had werkelijk geen idee. ‘Ik waardeer Ken enorm’, zei ze, ‘hij is een goede vriend. Maar het afgelopen jaar zijn er ook veel boeken geschreven door gekleurde schrijvers over dit onderwerp, vaak nog beter, vanuit een andere ervaring en met een nieuw perspectief.’ Ze ging door. ‘Jij, als witte man, vraagt mij wat ik vind van een boek van een andere witte man. Maar hoe kan het dat jij geen van die vele andere boeken kent of noemt?’

Thuisgekomen bekeek ik mijn boekenkast.
Dat zag er niet goed uit

Het was alsof er een lampje aanging in een deel van mijn leven waarvan ik het bestaan niet kende. Thuisgekomen bekeek ik mijn boekenkast. Dat zag er niet goed uit. Tussen de romans stonden er nog een paar van vrouwelijke auteurs, maar bij de christelijke boeken was de uitkomst nogal eenzijdig. Op een sporadische vrouw na, waren de schrijvers allemaal witte mannen. Waarom was me dit niet eerder opgevallen? Hoe kan het dat een minderheid van de wereldbevolking de hoofdmoot vormt van mijn boekenkast? En waarom is dit zo erg?

Kleurrijk

Om met die laatste vraag te beginnen. Steeds meer raakte ik ervan overtuigd dat het inderdaad erg is als we vooral boeken over het geloof lezen die geschreven zijn door witte mannen. De eerste en belangrijkste reden is Genesis 1. God schiep de mens naar zijn beeld. Ik geloof dat we het beeld van God in de diversiteit aan mensen onteren en God slechts op een beperkte manier leren kennen als we ons alleen voeden met het perspectief van een kleine minderheid. De hierboven genoemde bisschop Zac stelt dat alle theologie autobiografisch is. Je neemt altijd jezelf en je eigen context en geschiedenis mee. Ook de dominante westerse theologie is gecontextualiseerd.

De tweede reden is, dat de inhoud van deze boeken voor veel mensen wereldwijd vervreemdend is. In het slechtste geval is het een belemmering voor mensen om Jezus te leren kennen. Ten slotte hebben we hier te maken met onrecht. Vanuit bestaande machtsstructuren krijgen anderen dan witte mannen maar beperkt de kans om een publiek te bereiken. Dat versterkt elkaar: als je niet bekend bent, kom je niet op een podium, enzovoorts. Er zijn maar heel weinig uitgevers die boeken van gekleurde auteurs uitgeven.

Ik ben me bewust geworden van mijn
eigen blinde vlekken en roze bril

Vol goede moed besloot ik daarom meer divers te gaan lezen. Maar dat bleek nog niet zo gemakkelijk. Tot mijn schaamte ontdekte ik dat ik slechts een Afrikaanse schrijver kende, Desmond Tutu. Ook had ik ooit een boek in handen gehad van Ajith Fernando uit Sri Lanka. Bovendien lag er nog een flinke stapel boeken van witte, mannelijke schrijvers op mij te wachten. Als ik iets wil veranderen wat diep in mij verankerd is, vraagt dat dus om een radicale keuze. Anders blijf ik doen, wat ik altijd deed.

Systeem

Ik wil je uitdagen om eens na te gaan wat jij zoal leest en luistert. Welke auteurs staan er in jouw boekenkast en welke sprekers op jouw playlist? Ik ontdekte bijvoorbeeld dat bijna elk boek dat mij in de afgelopen twee jaar was aangeraden, door een witte man was geschreven. Dat houdt het systeem in stand. Vrijwel alle christelijke podia worden nog steeds voor het grootste gedeelte ingevuld door witte mannen. Misschien denk je langzamerhand: Geert Jan, heb je iets tegen witte mannen? Zeker niet, er zijn vele wijze, witte mannen die ik iedereen zou aanraden om te lezen of naar te luisteren. Het gaat om de balans. Jezus zegt: wie mij gezien heeft, heeft de Vader gezien. Maar wat is het effect als je Jezus alleen kent als die witte man in wie Hij veranderd werd en alleen van Hem hoort door het perspectief van witte mannen? Wat een mooi initiatief afgelopen oktober toen een icoon van een zwarte Jezus werd onthuld.

Diversiteit

In Engeland is onderzoek gedaan naar hoe een doorsnee christen in Londen er over vijf jaar uitziet. Dat bleek een zwarte man van 26 jaar. Toen Tearfund Engeland zich realiseerde dat dit profiel niet voorkomt in hun database, hebben zij het roer flink omgegooid. Door andere mensen op het podium te zetten en het onderwerp discriminatie, racisme en inclusie bespreekbaar te maken in de hele organisatie. Als je het boek Handelingen doorleest, ontdek je dat het eerste controversiële onderwerp waar de jonge gemeente mee te maken kreeg, er niet een was van theologie of dogma’s, maar van racisme. In Handelingen 6 staat dat de Griekse weduwen achtergesteld werden bij de Joodse weduwen. Dit werd opgelost door krachtige leiders aan te stellen vanuit de groep die gediscrimineerd werd. Dat zie ik nog te weinig in Nederland. Een voorbeeld, het afgelopen jaar, was het aanstellen van Samuel Lee als Theoloog des Vaderlands.

Het is een kwestie van willen. Als we werkelijk verlangen naar een podium met een gelijke mix van man, vrouw en kleur, dan gebeurt dat ook. Stel dat de vijf meest gevraagde mannelijke sprekers zouden besluiten niet meer te spreken als het podium niet divers is? Ik denk dat de wil dan heel snel komt. Witte mannen die veel gelezen en gehoord worden, moeten vervolgens daarvoor wel ruimte creëren en geven.

Wat het mij heeft opgeleverd? Ik heb veel nieuwe schrijvers en sprekers leren kennen. Het kostte tijd, maar achter elke deur gingen weer veel andere deuren open. Ik ben me bewust geworden van mijn eigen blinde vlekken en roze bril. Ik heb God beter leren kennen. De Bijbel blijkt veel meer schatten in zich te bergen en de rijkdom van diversiteit ben ik veel meer gaan waarderen.