De weg is vrij, de schaamte voorbij

Toen gingen hun beiden de ogen open en merkten ze dat ze naakt waren. Daarom regen ze vijgenbladeren aan elkaar en maakten er lendenschorten van.
(Genesis 3:7)

Kun je zonde erven? Schuld is toch bij uitstek persoonlijk? Wie in de fout gaat, treft schuld, zou je denken. Toch ligt het in de Bijbel nog wat anders. De Bijbel begint met Gods mooie schepping. En meteen is daar die barst, waarvan Genesis 3 verslag doet. Het gaat over schuld – zonder twijfel. Maar het gaat ook over schaamte. Daar lezen we vaak overheen. Toch kan hierbij stilstaan helpen om de idee van erfzonde beter in te voelen.

Ieder van ons heeft wel een keer schaamte gevoeld. Prettig is anders. Schaamte kan soms heel diep doorwerken en desastreuze gevolgen hebben. Zo beschrijven slachtoffers van seksueel misbruik hoe schaamte als gevolg van het misbruik de diepste kern van hun persoon aantast, tot er geen greintje eigenwaarde overblijft. Maar schaamte maakt ook de relatie met je omgeving kapot. Je vraagt je telkens af: hoe kijken mensen naar mij? Bedekken en verbergen zijn dan best begrijpelijke reacties.

(beeld Victor Tondee/Shutterstock)

Dat is ook wat er gebeurt in Genesis 3. Ik heb het altijd wat vreemd gevonden, die nadruk op de naaktheid van het eerste mensenpaar in de tuin van Eden. Het begint al aan het einde van hoofdstuk 2, net na de schepping van de vrouw. ‘Beiden waren ze naakt, de mens en zijn vrouw, maar ze schaamden zich niet voor elkaar’ (Genesis 2:25). Meteen daarna volgt de feitelijke zondeval. De slang verleidt Eva om te eten van de verboden vrucht en zij verleidt op haar beurt Adam.

e hele operatie is erop gericht wijsheid te krijgen, kennis van goed en kwaad. En met effect: ‘toen gingen hun beiden de ogen open en merkten ze dat ze naakt waren’ (Genesis 3:7). Vreemde wijsheid, dacht ik, en vooral vreemd dat de mens en zijn vrouw hun naaktheid nu pas opmerken. Als een speer gaan ze zich bedekken met vijgenbladeren. Dus nu schamen ze zich wél voor elkaar. En ook voor God, zo blijkt uit het vervolg. Ze verbergen zich. En als God aan Adam vraagt waar hij gebleven is, antwoordt deze: ‘Ik hoorde U in de tuin en werd bang omdat ik naakt ben; daarom verborg ik me’ (Genesis 3:10). Naaktheid en schaamte vormen duidelijk belangrijke motieven om het feitelijke verslag van de zondeval heen.

Schande

Het kardinale punt is schaamte, besef ik nu meer. Vaak wordt die in commentaren uitgelegd als een subjectief gevoel rondom de schuld. Maar juist die relationele kant ervan – het zich bedekken en verbergen voor de ander – laat zien dat er ook iets objectiefs aan schaamte kleeft. En dat objectieve was juist in mediterrane culturen en de culturen van het oude Nabije Oosten erg belangrijk. Het had namelijk te maken met status.

Alles draaide in deze culturen om een eervolle status. Eer was het hoogste goed, veel waardevoller nog dan bezit. En het was een gemeenschappelijk gedeeld goed, verbonden aan de groep waartoe je behoorde – meestal je familie. Kwam je uit een voornaam geslacht, dan deelde je automatisch in die eer. Maar die eer moest ook steeds worden beschermd. Het hoofd van de familie was daar uiteindelijk voor verantwoordelijk. Hij moest voorkomen dat de eer van zijn familie van buitenaf geschonden werd, bijvoorbeeld door een aanval op zijn integriteit of die van een familielid. Ook van binnenuit kon de eer worden aangetast, bijvoorbeeld door ongepast gedrag van zijn vrouw, kinderen, slaven of cliënten.

Lukte het de pater familias niet om de eer van zijn familie hoog te houden, dan zakte hij in de ‘eer-rating’ en met hem zijn hele familie. Het valt wel te begrijpen dat de focus in deze culturen op gehoorzaamheid en loyaliteit kwam te liggen. Wie de regels brak en dus de eer op het spel zette, was out. Zo iemand deed niet meer mee. Die mocht zich schamen in zijn eigen schande.

Ze zagen plots ‘de naakte waarheid’

Adam en zijn vrouw gingen over de grens die God gesteld had. Tot hun eigen schande. Want dit is de wijsheid die ze kregen: ze zagen plots ‘de naakte waarheid’. Naaktheid heeft in het Oude Testament meestal de connotatie van een lage status. Dat kan armoede zijn, maar meestal symboliseert het schuld en gaat het gepaard met schaamte (bijvoorbeeld Jesaja 20:4 en 47:3).

Adam en zijn vrouw begrepen de gevolgen van hun daad, namelijk de schandelijke toestand waarin ze zich bevonden. Ze gingen zich schamen. In plaats van God te eren door een goed beheer van zijn schepping hadden ze de enige regel gebroken die hun gesteld was. De straf die volgde op de zonde van het eerste mensenpaar markeert hun verlies aan status: de last van de zwangerschap, het zwoegen op het land, vijandschap in de schepping… Het perspectief van gebrokenheid en dood. De toegang tot het leven en het paradijs werd hun ontzegd. Ze waren niet meer dan een hoopje stof. Ze waren out.

Eerwraak

De gebrokenheid waar wij tot op vandaag in leven, laat onze familieband met Adam en Eva zien. Wij delen in hun status. De last van de zwangerschap, zwoegen op het werk, onderlinge vijandschap, de nucleaire dreiging vanuit Noord-Korea, de mensonterende toestanden in Syrië, maar ook dat kleine meisje waarvan je vermoedt dat ze thuis niet helemaal veilig is, of mijn onbeheerste karakter dat zich maar zo moeilijk laat bedwingen… De dood lacht ons in ons gezicht uit. En we hebben slechts een vage herinnering aan het paradijs waar we onbekommerd mochten wonen. Wij zijn out, dat mag wel duidelijk zijn. Wij hebben de zonde van het eerste mensenpaar ‘geërfd’, wij delen in hun schandelijke status en ondervinden dat elke dag weer.

Het blijft voor ons westerlingen moeilijk om dit goed te vatten (lees: te accepteren). In onze westerse context zijn de noties van eer en schande wel aanwezig, maar ze staan absoluut niet centraal in het leven van alledag, laat staan dat je zou kunnen delen in de schande van iemand anders. Misschien kunnen oudere mensen nog iets daarvan herkennen uit de tijd dat sociale verbanden en het gewenste gedrag daarbinnen duidelijker afgebakend waren. Toen kon het gedrag van zoon of dochter nog een schande voor de familie betekenen.

Hij gaat helemaal door het stof – om iets wat Eva gedaan had

Tegenwoordig zien we het fenomeen van de eerwraak nog wel in sommige moslimgemeenschappen. Eer staat bij hen meer centraal dan bij de doorsnee westerling. Die is over het algemeen individueler ingesteld en wil zich liever niet laten normeren door iets externs, zoals familie, of door inmenging van de staat. Wat goed en kwaad is, maken we zelf wel uit. Kortom, hoezo moet ik door het stof om iets wat Eva tenslotte gedaan heeft?!

Redding

Ook al vinden wij de Bijbel weerbarstig op dit punt, we moeten het wel honoreren. Niet alleen dwingt het ons nederig te zijn en te beseffen wie uiteindelijk over goed en kwaad gaat. Maar het is ook een basisvoorwaarde om het cadeau van Gods liefde in ons leven te begrijpen. Want God wil herstel, eerherstel. Voor Hemzelf, maar juist ook voor de mens: Adam en zijn familie. Omdat God wil dat wij delen in zijn eer, geeft Hij ons de status van kinderen. Het is van betekenis dat Hijzelf Adam en Eva alvast van kleren voorziet (Genesis 3:21). En als ze niet meer in de tuin wonen, bekrachtigt Hij steeds weer zijn relatie met hun nageslacht door zich aan mensen te verbinden, uiteindelijk via de nakomelingen van Abraham. Hij toont zich een God van redding, hopend op eerherstel, bijna tegen beter weten in.

Uiteindelijk besluit Hij zó ver te gaan dat Hij zichzelf tot schande maakt. Hij komt ons als een mens tegemoet in niet meer dan een voerbak. Hij sterft voor onze zonde als een mens, vervloekt aan een paal. Hij gaat helemaal door het stof – om iets wat Eva gedaan had. En daar staat Hij dan, opgestaan uit de schande van de dood, als een nieuwe Adam, Jezus Christus. De weg is vrij, de schaamte voorbij.

In Jezus Christus zijn wij al nieuwe mensen. En tóch is er nog steeds gebrokenheid. Maar niet langer zonder hoop. Die mogen wij alvast zichtbaar maken door te leven in de Geest van Jezus. Inderdaad: tot meerdere eer en glorie van God.

Meer lezen?

Een aantal gedachten uit deze Eyeopener komt uit het artikel ‘The Shame of Original Sin (Gen 3)’ van Jayson Georges (zie honorshame.com/shame-original-sin-gen-3). Georges is oprichter van honorshame.com, een platform voor christelijke theologie en dienst in contexten waar eer en schande centraal staan.

Om over na te denken

• In hoeverre speelt status een rol in onze samenleving? Waardoor wordt je status bepaald?
• Wat betekent het concreet voor jou om de status van Gods kind te hebben?