In memoriam ds. Jan Schelhaas

Op 31 januari overleed ds. Jan Schelhaas (1925-2018). Een markante prediker, strijder, verbinder en docent is niet meer onder ons.

Jan Schelhaas. (beeld Dirk Jan van Veelen)

Jan Schelhaas was een man met veel talenten. In gemeenten werd naar hem uitgekeken als hij weer zou voorgaan. Na zijn emeritaat in 1990 was hij samen met zijn vrouw iedere zondag onderweg om voor te gaan in gemeenten in het hele land.

Zijn preekstijl was uniek in de NGK. Gedreven, bewegelijk en overtuigd bracht hij het evangelie van zijn Heer en heiland. Hij preekte niet theoretisch – altijd was er het bevrijdende evangelie met een toepassing. Wij zeiden weleens: hij preekte: ‘En toch…’ Wanneer de wereld beangstigde, was er altijd de hoop. Die klonk in zijn lievelingslied: ‘Nooit kan ’t geloof teveel verwachten’.

Hij nam ons ook mee in de vragen over het leven en de weg van God die vaak niet gemakkelijk is. En dan klonk het weer het: ‘ En toch …’ Die vragen kende hij ook uit zijn eigen leven. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zag hij als oudere tiener onrecht om zich heen. Hij kon jaren lang niet naar school en kon zich daardoor niet ontwikkelen. Daardoor kon hij niet het pad opgaan van het openbaar bestuur, zoals zijn vader, die burgemeester was in het Noord-Hollandse Boek op Langedijk. Na de oorlog koos hij voor het gymnasium om predikant te worden.

Duidelijke richting

Ook in zijn persoonlijke leven kende hij teleurstelling. Voor hem en zijn vrouw Maria Crielaard bleek geen gezin te zijn weggelegd: zij konden geen kinderen krijgen. Maar samen hebben zij zich toen ingezet voor de gemeenten in Friesland: van 1957-1960 in Exmorra en van 1960-1967 in Leeuwarden. In Friesland was hij al die tijd jeugdpredikant.

Ook in Delft, van 1967-1976, was hij gericht op de vele studenten. Daar maakte hij mee hoe in de Gereformeerde Kerken (synodaal) eind jaren zestig de golven van de cultuur de kerk binnenkwamen. De moderne tijd riep allerlei vragen op over het gezag van de Bijbel. Ook de inhoud van het evangelie werd onder kritiek gesteld.

Kenmerkend voor Jan Schelhaas is altijd geweest dat hij iedere keer duidelijk richting koos. Hij zag, samen met zijn vrouw, een duidelijke roeping in zijn toewijding aan God en zijn koninkrijk. Zo kon hij zich wijden aan de strijd waarin hij zich geplaatst zag: de strijd tegen de twijfel aan de Bijbel en de twijfel aan het evangelie. Als student was hij al actief voor het behoud van het evangelisch-reformatorisch karakter van kerken en organisaties. Met hartstocht en gedrevenheid heeft hij in preken en in gesprekken de kracht van het evangelie verdedigd. Tot hij het niet kon verantwoorden om in die kerk te blijven, die zo veel ruimte gaf aan argumenten voor het ongeloof. In 1976 ging hij over naar de Nederlands Gereformeerde Kerken, toen nog de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (buiten verband).

Zwolle II

Zijn overgang naar de NGK Zwolle heeft hem niet gebracht wat hij ervan verwachtte en hoopte. In Zwolle was juist hij één van degenen die weerstand ontmoetten, omdat hij ook vond dat de kerk een opdracht heeft in de tijd. Om verstaanbaar te zijn, om het evangelie toe te passen, om de jeugd toe te rusten. In die tijd ondervonden hij en zijn vrouw de steun van broeders en zusters die om hem heen stonden.

Na de breuk in de gemeente van Zwolle en zijn schorsing in 1983 heeft hij nog zeven jaar mogen bouwen aan de gemeente, Zwolle II, die zich met hem had losgemaakt van de gemeente in de Zuiderkerk. Zeven jaren in toewijding aan de gemeente, zonder onderlinge strijd, zodat het evangelie ruim baan kreeg. De samenwerking met de CGK in Zwolle die in die jaren groeide heeft hem erg goed gedaan.

Een rode draad in zijn prediking was het ontvouwen van het evangelie in zijn eenvoud en actualiteit: als het goede nieuws van Gods liefde en bevrijding door het offer van Jezus Christus tot vergeving van de zonden, met de roeping om in dit leven vanuit die vergeving te leven. En met het geweldige uitzicht op het nieuwe Jeruzalem, de nieuwe hemel en de aarde.

College

Ook buiten de kerk heeft hij zich met zijn kenmerkende directheid en organisatievermogen ingezet. In 1972 gaf hij samen met ds. Karel Smouter senior de stoot tot de oprichting van de Reformatorische Leergang in Rotterdam. Op deze opleiding ontstond een hartelijke contact met de docent kerkgeschiedenis, ds. A.J. Moggré, predikant in Rijswijk, dicht bij Delft. Dit contact is mede voorbereidend geweest voor Schelhaas’ overgang naar de NGK.

Vanaf 1976 heeft hij zich ook in Zwolle dertig jaar lang gewijd aan het onderwijs aan studenten met een late(re) roeping. Op zaterdag werd aan mensen die naast hun dagelijkse werk toerusting zochten en theologisch geïnteresseerd waren college gegeven. De opleiding gaf de mogelijkheid tot verdieping in het kerkelijk werk en in het godsdienstonderwijs. In het begin was de opleiding op mbo-niveau, later uitgebreid tot hbo en eerste graad.

Kinderen in het geloof

Ik leerde ds. Schelhaas als gemeentepredikant kennen. Daarnaast is hij degene geweest die mijn eerste stappen op het theologische pad heeft begeleid. Hij was ook degene die mij linkte aan de NGK Zwartsluis: mijn eerste plek als kerkelijk werker. Zo gebruikte hij zijn netwerk. Het was bijzonder dat hij één van degenen was die mij inzegenden bij mijn intrede als predikant van Loosdrecht in 2013.

Op deze manier heeft hij honderden mensen uit de brede gereformeerde gezindte gevormd, samen met andere docenten, pro Deo. Veel afgestudeerden zijn aan de slag gegaan als pastoraal werker, kerkelijk werker, jeugdwerker of docent godsdienst. Bij sommigen is dat een opstap geweest voor de studie tot predikant. Zijn vrouw en hij hebben geen kinderen gekregen, maar wat heeft hij veel kinderen in het geloof ontvangen!

Jan Schelhaas werd recent nog geïnterviewd door Onderweg. In het gesprek zei hij onder meer: ‘Het mooiste compliment kreeg ik soms van jongeren: “Mooi zoals u de Bijbel midden in het leven van nu weet te plaatsen.” En dat voor een oude dominee als ik!’ (beeld Dirk Jan van Veelen)

Als docent werd hij gekenmerkt door een brede kennis, een rijke ervaring met vele theologische mannen uit het verleden en vele anekdotes. Voor theologische gesprekken stond hij zeker open, hoewel het niet eenvoudig was om zijn woordenstroom te onderbreken. Zijn overtuiging liet aan duidelijkheid niets te wensen over.

Het was opvallend met hoeveel mensen hij contact onderhield. Hij was trouw en altijd gedreven in zijn betrokkenheid op het gemeentelijk en kerkelijk gebeuren.

Zijn afkomst als burgemeesterszoon verloochende hij niet. In spreekbeurten voor de AR en later voor de RPF onderstreepte hij het belang van politiek vanuit christelijk perspectief.

Leeuwin

Vanaf 2013 lag over zijn leven de schaduw van het verlies van zijn onafscheidelijke levensgezel. Het alleen zijn viel hem zwaar. Zijn vrouw was hem op vele fronten dienstbaar geweest. Ze organiseerde de preekbeurten en was de eerste, kritische lezer van zijn preken. Al die jaren was ze iedere zondag zijn trouwe metgezel. Thuis zorgde ze voor de rust tijdens het maken van de preek. Jan Schelhaas typeerde haar daarin als een leeuwin!

In de eenzaamheid na haar overlijden was er van veel kanten belangstelling en aanloop. Ook zelf zocht hij veel mensen op. In die jaren hebben enkele gemeenteleden naar hem omgezien en voor hem gezorgd. Hij zag hen haast als zijn kinderen. Dat verlichtte ook zijn lichamelijke achteruitgang en hij uitte daarover regelmatig zijn dankbaarheid.

Tot de laatste weken van zijn leven was hij helemaal zichzelf in zijn kennis van de actualiteit en zijn drive om met mensen over God te praten. In het ziekenhuis kon hij het goed vinden met een boer uit Staphorst. Deze zei vol verwondering: “Dat een hoofd met zo veel kennis niet groter is!” Toen hij het nog kon opbrengen, was de supermarkt voor hem een plek om zo nu en dan een kopje koffie te drinken. Hij praatte er met willekeurige voorbijgangers – atheïsten, agnosten, joden – om te getuigen van zijn Heer. Zo was hij ook nog in het ziekenhuis. “Want de Heer heeft nog een bedoeling met mij”, zei hij.

Actualiteit

Jan Schelhaas was een bevlogen en toegewijde dienaar van zijn Heer. Hij kwam met gelovigen van iedere gezindte tot de kern: geloof je in Jezus? Zelf karakteriseerde hij zich als evangelisch-gereformeerd. Daardoor kon hij ook meebouwen aan de eerste jaren van de EO.

Hij heeft veel gedaan met zijn talenten: zijn geloof, zijn toewijding, zijn kennis en enorme belezenheid, zijn betrokkenheid op de actualiteit, zijn strijdbaarheid. En alles in de dienst aan het evangelie.

Met hem is een voorganger heengegaan die zich klein wist tegenover God. In de kracht van God stond hij in de overgang van tijdperken. Nog geschoold in de nadagen van de verzuiling heeft hij de ontzuiling zien ontstaan. De ontzuiling liep uit op het postmoderne motto: ieder zijn eigen waarheid. Daarin heeft hij duidelijk en rechtstreeks richting gekozen en gewezen. Hij heeft vastgehouden aan de verzoening door het leven en sterven van zijn Heer Jezus Christus.

Hij zocht de verbinding met ieder die de Heer Jezus liefhad. Ook rooms-katholieke gelovigen die Jezus Christus belijden waren voor hem broeders en zusters. Hij hield vast aan wat voor hem centraal stond in de orthodoxe gereformeerde leer en wist los te laten wat niet centraal was. Omwille van de actualiteit van het evangelie.

Nu is hij thuisgekomen bij zijn hemelse Vader, zoals op de rouwkaart stond. Daarop stond ook de tekst waarvan hij zo vaak getuigde: Openbaring 21:1-5. Dat was voor hem houvast en overtuiging: ‘Hij die op de troon zit zei: “Zie ik maak alle dingen nieuw.”’

Soli Deo Gloria – alleen aan God alle eer!