Ruimte voor tegenstellingen

Tegenstellingen binnen en tussen kerken zijn van alle tijden. Maar de diversiteit binnen gemeenten is flink toegenomen in de afgelopen jaren. Dit vraagt om een nieuwe manier van communiceren over onze inzichten en van besluiten nemen. Daarin is nog veel ruimte voor verbetering.

Regelmatig kom ik vanuit mijn werk bij het Praktijkcentrum op kerkelijke vergaderingen waar mensen proberen anderen te overtuigen van de juistheid van hun inzichten. Regelmatig wordt er uiteindelijk door elkaar heen gepraat en wordt het steeds moeilijker om naar elkaar te luisteren. Ondanks de waarschijnlijk zeer nobele intenties achter dit gedrag leidt het in de meeste gevallen niet tot een goed gesprek op basis waarvan verder gewerkt kan worden.

Apartheid

In Zuid-Afrika is na het afschaffen van de apartheid veel nagedacht over het overbruggen van de tegenstellingen en spanningen. Dat vroeg om een heel nieuwe aanpak. Mensen die eerder geen inspraak hadden, kregen die nu wel. En mensen die gewend waren alle macht te hebben, moesten die nu delen. Binnen het grootste elektriciteitsbedrijf van Zuid-Afrika is daarvoor een methode bedacht die wordt aangeduid met deep democracy. In deze aanpak werden naast cijfers en feiten ook diepe emoties meegenomen in de diverse overwegingen.

Toen ik de raakvlakken met de kerken in Nederland ging zien, werd ik enthousiast over deze methode. Deep democracy biedt diverse instrumenten waarmee we aan de slag kunnen om op een effectieve manier met elkaar in gesprek te zijn.

Minderheid

Deep democracy is een methode om tegenstellingen bespreekbaar te maken en om te komen tot besluiten waarin ook de minderheid haar stem heeft kunnen laten horen. De methode problematiseert of bagatelliseert de spanningen en tegenstellingen niet, ze gaat ervan uit dat verschillen in inzicht een normaal en welkom gegeven zijn. De tegenstellingen zijn de start van een creatief proces om tot de hoogst haalbare oplossing te komen.

Als vertrouwen ontbreekt, komt het aan op moed

In deze zin is harmonie niet het ontbreken van spanningen of conflicten, maar het goed om weten te gaan met spanningen of conflicten. Een methode als deep democracy kan kerken(raden) helpen om er op een effectieve manier mee om te gaan.

Stappen

De methode kent vijf stappen, waarbij er een breed scala aan instrumenten beschikbaar is om hier gericht mee aan de slag te kunnen.

1. Verzamel alle invalshoeken
In deze fase krijgt iedereen de ruimte om zijn of haar stem te laten horen, waarbij alle meningen en ideeën welkom zijn. Het streven is om alle mogelijke zienswijzen rondom een onderwerp boven tafel te krijgen. Hoe meer perspectieven er zijn, hoe sneller de besluitvorming in stap 4 zal gaan. Die besluitvorming is in deze fase echter nog volledig buiten beeld: eerst luisteren en zienswijzen delen.

2. Zoek actief naar ‘het alternatief’
In deze fase wordt er heel concreet gezocht naar een tegenstem, een zienswijze die iets heel anders benoemt dan de voorgaande ideeën. Hier wordt op doorgevraagd en deze wordt als gelijkwaardig alternatief meegenomen bij het samenvatten van alle genoemde meningen en ideeën. Om met een heel andere opvatting te durven komen, is er vertrouwen in de groep nodig. Als dat ontbreekt, komt het aan op moed.

3. Bespreek het alternatief
De zienswijze die in de tweede fase genoemd werd, wordt in deze fase breder aan de groep voorgelegd: ‘Herkent iemand dit? Al is het maar voor een deel?’ Door de zienswijze te verspreiden, kunnen meerdere mensen zich hieraan verbinden, waardoor het iets van de groep kan worden. Het inbrengen van een afwijkende mening is spannend. De kans is echter groot dat wanneer één iemand een bepaalde zienswijze geeft, er meer mensen zijn met een soortgelijke mening.

Het gesprek is bedoeld om de relatie te verdiepen

4. Voeg de wijsheid van de minderheid toe
In deze fase wordt er gestemd over de vraag welke aanpak of oplossing volgens de groep het beste lijkt. In de voorgaande fasen is het thema uitgebreid verkend en daaruit zijn enkele breder gedragen voorstellen naar voren gekomen. Deze opties worden benoemd en de deelnemers mogen daarna stemmen welke optie hun voorkeur heeft. Als er een meerderheid voor een van de voorstellen is, dan is er een beslissing genomen.

Vervolgens wordt de wijsheid van de minderheid toegevoegd. Het is belangrijk dat er aandacht is voor de teleurstelling van de minderheid en dat er wordt gevraagd wat zij nodig heeft om met het meerderheidsbesluit mee te gaan. Het besluit zelf staat nu niet meer ter discussie, maar wellicht kan er vanuit de minderheid wijsheid aan worden toegevoegd, waarover opnieuw gestemd kan worden.

5. Duik in de onderstroom
Mocht het niet lukken om in de eerste vier stappen te komen tot een verrijkt meerderheidsbesluit, dan duiken we in deze fase in de onderstroom. Welke dingen worden niet benoemd, wat wordt niet gezegd? In deze fase wordt onderzocht welke tegenstellingen of spanningen tot nu toe niet geuit konden worden en worden deze blootgelegd om ze op te kunnen lossen.

Betrokkenheid

Deze methode vraagt om toegewijde betrokkenheid van de gesprekspartners, onder meer op de volgende punten.

1. In elk geval voor de duur van het gesprek heeft niemand het monopolie op de waarheid. Ook al vertelt de ander iets wat indruist tegen jouw overtuiging, toch blijf je nieuwsgierig luisteren, bijvoorbeeld om ideeën te horen die je zelf niet bedacht had.

2. Het gesprek is bedoeld om de relatie te verdiepen. Bij tegenstellingen is er het risico dat je elkaar kwijtraakt. Met de methode van deep democracy spreek je concreet af dat je met elkaar in relatie wilt blijven. De onderliggende gedachte hierbij is dat we allemaal mens zijn en daarmee elkaars gelijken.

3. Verder is het de bedoeling om van elkaar te leren. Door met elkaar in gesprek te zijn, leer je over jezelf en over en van elkaar, ook rondom eventuele vooroordelen en aannames.

4. Zo nu en dan wordt het tempo van het gesprek vertraagd. Onderdeel van de methode is dat er tijd en ruimte wordt genomen om te reflecteren op wat er gezegd is en om na te denken over vervolgstappen.

Het doorlopen van de stappen van deep democracy in een gemeente leidt tot besluitvorming met een groot draagvlak, waarin ook de minderheid zich vertegenwoordigd voelt.