Cursus kunst kijken voor advent

In kunst kun je iets van God ontdekken. Soms is het fijn als iemand je daarbij helpt. Dat doet Marleen Hengelaar-Rookmaaker met anderen op de website artway.eu. Een viertal kunstwerken komt hier in beeld met een korte beschrijving die kan helpen iets van God te zien of te herkennen. Je kunt ze natuurlijk allemaal achter elkaar bekijken en lezen, je kunt er ook elke zondag of week van advent een bekijken en lezen.

Het Angelus (Jean-François Millet, 1814-1875)

Het Angelus is een gebed dat het mysterie van de incarnatie of menswording van Christus gedenkt. In de 13e eeuw ontstond de gewoonte het Angelus drie keer per dag te reciteren: bij zonsopgang, om twaalf uur ’s middags en bij zonsondergang, steeds aangekondigd door klokgelui. De gelovigen werden zo opgeroepen hun activiteiten te staken en God te danken voor het reddende werk van Christus.

Neem nu de tijd om Het Angelus van Millet zelf goed te bekijken. Ga het beeld binnen en probeer zoveel mogelijk kenmerken en details op te merken. Breng jezelf tot rust, alsof je net de kerkklokken hebt horen luiden met hun oproep tot gebed.

Angelus, Jean Francois Millet.

Het schilderij toont een boer en boerin in het veld tijdens de avondschemering. Het is een moment van diepe eerbied. Al het werk is abrupt gestopt; de man en vrouw staan gebogen en stil. De man heeft zijn pet afgedaan, vol aandachtige aanbidding. Ook de vrouw buigt haar hoofd en houdt de krachtig gevouwen handen dicht tegen zich aan. Hoewel ze diep in eigen gebeden verzonken zijn, zijn ze ook met elkaar verbonden in een heilig verbond.

Rust

Kijk nu naar de omgeving rond de twee. Alles in dit werk nodigt uit tot rust en meditatie. De figuren zijn bewegingsloos en hebben hun gereedschap losgelaten. Het landschap is volkomen vlak en niets beweegt zich, behalve de vogels ver weg in de lucht. De tijd lijkt stil te staan en we worden ons ervan bewust dat dit een bijzonder en heilig moment is. Voor deze biddende mensen met de ogen van hun hart gericht op God is de wereld vaag geworden, opgelost in hemels licht. De gloed in de lucht, symbolisch voor de heerlijkheid van God, lijkt hun nederige dagelijkse werk met glans en waardigheid te overgieten. De warmte van de avondlucht die dit echtpaar omhult nodigt ook ons uit om ons werk neer te leggen en onze aandacht op God te richten.

tekst Juliet Benner

Remember Me (Barbara de Reus-Kamma, 1933-2014)

Remember Me, Barbara de Reus.

Wat zie je? Zonder veel over dit werk te weten, kun je er al van alles in zien. Wat voor houding heeft de figuur? Wat betekent die houding volgens jou? Waar richt ze zich op? Wat zie je nog meer?

Barbara de Reus-Kamma groeide op in Nieuw-Guinea. Al vroeg in haar kindertijd brak de oorlog uit en volgden enkele jaren in concentratiekampen. Sinds 1946 woonde zij in Nederland. Haar verleden is wellicht de sleutel tot haar werk. Zij gebruikt bij voorkeur verweerde, afgedankte, versleten en gebruikte materialen. ‘Het materiaal moet iets meegemaakt hebben. Door er een materietableau van te maken voeg ik er een tweede leven aan toe, een vorm van overleven. In veel van mijn werk staat de mens centraal: alleen of samen, in vreugde en verdriet, kracht en onmacht… en hoe men overleeft’, zei ze zelf over haar werk.

Het koninkrijk van de vrede (Edward Hicks, 1780–1849)

Onderaan dit schilderij staat een verwijzing naar Jesaja 11:6-8. ‘Dan zal een wolf zich neerleggen naast een lam, een panter vlijt zich bij een bokje neer; kalf en leeuw zullen samen weiden en een kleine jongen zal ze hoeden. Een koe en een beer grazen samen, hun jongen liggen bijeen; een leeuw en een rund eten beide stro. Bij het hol van een adder speelt een zuigeling, een kind graait met zijn hand naar het nest van een slang.’ In de verzen daarvoor gaat het over een telg ‘uit de tronk van Isaï’. Hij zal zorgen voor een rechtvaardige regering op aarde.

Het koninkrijk van de vrede, Edward Hicks.

Het schilderij laat die boodschap van vrede zien, maar geeft tegelijk ook een ongemakkelijk gevoel. Een gapend gat trekt ons oog onverbiddelijk naar de stekelige stronk achter het kind en de baby speelt gevaarlijk dicht bij het ravijn. Bovenal lopen de drie roofkatten in het oog met hun onwerkelijk grote ogen die ons doordringend aankijken. Ze eten niet van de maïs die op de grond ligt, maar hebben hun gedachten bij een andere prooi. Is het koninkrijk van de vrede echt van hier en nu? Een van de roofkatten wordt door het kind in bedwang gehouden. Hicks zelf zag hen als symbool van de zonde ook in de levens van christenen. Daarmee lijkt het beloofde kind te vragen: ‘Je hoopt op de komst van mijn koninkrijk van de vrede, maar heb jij je hart wel geheel en al onder mijn hand geplaatst?’

tekst Irena Tippett

We Light Amsterdam (Stichting Nieuwe Helden)

Het lijkt een ratjetoe van lampen, groot en klein, sommige modern, andere duidelijk uit grootmoeders tijd, recht en scheefgezakt, met en zonder kap. Net mensen, kaal en gekapt. Het kunstproject maakte deel uit van de Lighttour, een route die je van half december 2013 tot begin januari 2014, in de donkere dagen rond Kerst, in Amsterdam kon lopen langs allerlei kunstwerken van en met licht. Het bijzondere aan dit werk was dat het niet gemaakt was door één of meerdere kunstenaars, maar door gewone Amsterdammers samen. De kunstenaars van Stichting Nieuwe Helden, Pascal Leboucq en Lucas De Man, deden een oproep aan alle Amsterdammers om een schemerlampje in te leveren, onder het motto: niet ‘I Amsterdam’, maar ‘We’! Dat leverde 1100 lampjes op en het resultaat ziet u op de foto: een zee van lichtjes in het donker, waar voorbijgangers onwillekeurig naartoe getrokken werden.

We Light Amsterdam, Stichting Nieuwe Helden.

Tegen de Stopera was een trap gezet die je kon beklimmen voor een zicht van bovenaf. Daar aangekomen wachtte een verrassing: wat beneden nog een vrolijk maar ongeorganiseerd bijeengeharkt zootje lichtjes leek, vormde van bovenaf een zin in lichtletters: WE LIGHT AMSTERDAM.

Je kunt denken aan de bekende uitspraak van Jezus: ‘Jullie zijn het licht van de wereld.’ Dat zei Hij niet alleen tegen zijn discipelen, maar tegen de hele menigte mensen die naar Hem was komen luisteren: jong en oud, ziek en gezond, van ver en van om de hoek, autochtoon en allochtoon. Een allegaartje. Hij wilde wel hun inspirator en heelmeester zijn. Maar zij waren het licht!

tekst José Verheule beeld Janus van den Eijnden

Guns into Plowshares (Esther Augsburger, 1930)

Guns into plowshares, Esther Augsburger.

Bij de totstandkoming van sommige kunstwerken zijn meer mensen dan alleen de kunstenaar betrokken. In dit kunstwerk zijn drieduizend pistolen en revolvers verwerkt die opgehaald werden bij inleverprogramma’s van de Amerikaanse politie. De kunstenaar vertelt daarover: ‘De politiecommandant vroeg of ik dit beeld wilde maken, gebaseerd op het idee dat we onze vernietigingswapens kunnen veranderen in een werktuig dat de vrede bevordert – een ploegschaar. Dit thema is gebaseerd op Jesaja 2:4, waar staat dat de machtige naties hun zwaarden zullen omsmeden tot ploegijzers en hun speren tot snoeimessen.’

tekst Steve Scott beeld Eastern Mennonite University

• Voor OnderWeg mochten we gebruikmaken van de beschrijvingen die artway.eu betrekt op advent. De beschrijvingen bij de kunstwerken zijn ingekort en bewerkt.
• In 2020 en 2021 levert Stichting Nieuwe Helden met twee kunstwerken opnieuw een bijdrage aan het Amsterdam Light Festival.