Improviseren in de Geest van de Bijbel

Veel mensen zien de Bijbel als een boek met voorschriften, regels en dogma’s. Bijvoorbeeld: kijk wat de Bijbel zegt over vlees eten en pas het toe. Als de Bijbel er niets over zegt, heb je dus niet zoveel aan dat boek. Maar de Bijbel is geen tijdloze handleiding met regels voor het leven, het is de neerslag van een lange heilsgeschiedenis, met verhalen, profetieën, en brieven. Hoe kan dit verhalenboek van vroeger gezaghebbend zijn voor vandaag?

(beeld Elena Mozhvilo/Unsplash)

Tegenwoordig zijn er steeds meer theologen die de Bijbel zien als een niet-afgerond dramastuk, waarbij de lezers zelf het laatste bedrijf mee vormgeven. Tom Wright was een van de eersten die met deze gedachte kwam. Volgens hem is de Bijbel een drama in vijf bedrijven. Neem nogmaals de kwestie van het eten van vlees. In onze tijd speelt die vraag tegen de achtergrond van de bio-industrie en onze ecologische voetafdruk. In de Bijbel werd het decor gevormd door spijswetten (in Romeinen) en het offervlees dat te koop was bij tempels (1 Korintiërs). Helpt Wright ons bij de zoektocht naar een antwoord op onze actuele vragen?

Onderscheiden

In onze traditie waren we al gewend om de Bijbel heilshistorisch te lezen. J. Douma liet zien dat de Bijbel op vier verschillende manieren normatief is: als duidelijke gids, als waarschuwende wachter, als richtingwijzer, of door leerzame voorbeelden. Hoewel de Bijbel geen direct toepasbaar voorschrift over vlees eten bevat, kunnen we wel onderscheiden ‘in het licht van de Bijbel’. Bij Wright vinden we vergelijkbare aspecten: de Bijbel vertelt Gods verhaal (heilsgeschiedenis); de normativiteit van de Bijbel bestaat niet in tijdloze regels; en we moeten leren onderscheiden waarop het aankomt.

Hoe God werkt

Maar eerst verlegt Wright de aandacht van de Bijbel naar God. Belangrijker dan de vraag naar het gezag van de Bijbel is de vraag: hoe oefent God zelf zijn reddende en heilzame gezag uit over de schepping en over ons leven? Dat lezen we in de Bijbel. Het gaat God om de komst van zijn rijk, om het herstel van de kosmos en om onze vernieuwing, zodat wij met Hem kunnen meewerken aan een nieuwe wereld. Verder vraagt Wright aandacht voor de heilsgeschiedenis of, in meer eigentijdse termen, voor het grote verhaal van God met deze wereld. Wij staan niet tegenover de Bijbel, maar ons verhaal maakt deel uit van Gods grote verhaal; wij zijn op weg naar Gods verloste wereld. Als je inziet dat je deel uitmaakt van Gods verhaal, kun je ook gaan begrijpen hoe Bijbelse verhalen gezaghebbend zijn.

Vijfde bedrijf

Om te laten zien hoe oude verhalen vandaag normatief kunnen zijn, gebruikt Wright het beeld van een Shakespeare-drama. In Wrights woorden:

‘Stel, er bestaat een toneelstuk van Shakespeare, waarvan het vijfde bedrijf grotendeels verloren is gegaan. Laten we ervan uitgaan dat de eerste vier bedrijven zo’n opmerkelijke rijkdom bevatten in het typeren van mensen, zo’n opwindende plot, dat iedereen het erover eens is dat dit toneelstuk op de bühne gebracht moet worden. Niettemin voelt het toch niet gepast om definitief een vijfde bedrijf te schrijven: dat zou het toneelstuk in één vorm bevriezen, en Shakespeare verantwoordelijk maken voor een werk dat toch niet van hemzelf is. Daarom lijkt het beter om een sleutelrol te geven aan goed toegeruste, sensitieve en ervaren Shakespeare-acteurs. Zij moeten zich onderdompelen in de eerste vier bedrijven, in de taal en cultuur van Shakespeare en zijn tijd, en aan hen moet dan gevraagd worden om voor zichzelf een vijfde bedrijf uit te werken.’

Voor die acteurs zijn de eerste vier bedrijven gezaghebbend. Hun improvisatie moet aansluiten bij thema’s en verhaallijnen uit de eerdere bedrijven, om echt in de geest van Shakespeare het drama te voltooien. Zo wordt duidelijk hoe het verhaal van de Bijbel gezaghebbend is. Er zijn vijf bedrijven: de schepping (1), de val (2), Israël (3), Jezus (4), en het incomplete bedrijf van de kerk (5). Hoe dat bedrijf afloopt wanneer Jezus terugkomt, is in hoofdlijnen duidelijk, maar in de tussentijd is veel open. Denk aan de meningsverschillen in Paulus’ tijd rond het eten van vlees. Maar ook aan het verschil tussen onze vragen rond vlees eten en de vragen van Paulus’ lezers in Rome en Korinthe. Daarom komt het aan op improviseren.

Improviseren

Improviseren gebeurt in het licht van de eerdere bedrijven, waarvan het vierde beslissend is: Jezus Christus is gestorven en opgestaan. In hem delen wij als kerk van het vijfde bedrijf, wanneer wij als acteurs verder spelen. Creatief, vrij en verantwoordelijk improviseren christenen als onderdeel van Gods grote verhaal. Cruciaal is wat iemand maakt tot een goede improvisator. In termen van het voorbeeld: om goed te improviseren, moeten de acteurs doordrenkt zijn van Shakespeare en zijn cultuur, en zeker van de eerste vier bedrijven. Zo is er een goede, christelijke (Bijbelse) vorming nodig om improvisator te zijn. En dat is precies waarvoor God de Bijbel gebruikt.

God oefent zijn heilzame gezag over ons uit door de Bijbel. Hij wil ons door de heilige Geest vormen tot mensen die steeds meer gelijkvormig worden aan Christus. Dat kan niet zonder de vernieuwing van ons denken, belangrijk in Wrights boek Goed leven. Anders denken is anders doen. Leren denken als christen, dat is hard werken: oude verkeerde denkpatronen onderkennen en vanuit de gezindheid van Christus leren denken, interpreteren, kijken. Goede Bijbelse vorming is dus nodig om, dienstbaar aan God, een voor hem bruikbare improvisator te zijn.

Vorming

Wrights model vraagt aandacht voor de God van het grote verhaal van de Bijbel die bezig is ons mensen gelijkvormig te maken aan Christus en in zijn rijk te brengen, voor onze eigen heilshistorische context die bepaald wordt door Jezus Christus, voor het belang van goede christelijke vorming in het licht van het Bijbelse verhaal en van het werk van de heilige Geest en voor de noodzaak van onderscheidingsvermogen en creativiteit. Nadenken over vlees eten is dus meer dan zoeken naar losse Bijbelteksten. Het betekent: de lijn zoeken van Gods verhaal met zijn schepping zodat je die kunt voortzetten. Als onderdeel van dat verhaal komen wij ook zelf in beeld. God oefent zijn gezag uit over ons leven door zijn Woord en door de leiding van zijn Geest en wil ons samen, al Bijbellezend, vormen naar het beeld van Christus. Zo voorgesorteerd kunnen we dan vandaag, al improviserend, onderscheiden waarop het aankomt. En beslissen of we vlees willen eten of niet.