Bij de tijd blijven

Mijn nichtje van 4 ging na de zomer naar groep 1 van de basisschool. Echt lezen kan ze nog niet, toch weet ze probleemloos op een tablet te vinden wat ze wil zien of doen. Ze weet de woorden te typen en te herkennen die nodig zijn om in de apps op de goede plek uit te komen. Haar vaardigheden passen helemaal bij deze digitale tijd. Zijn we ons in de kerk wel voldoende bewust van de gevolgen van dat leven in een digitale tijd?

De veranderende wereld vraagt om nieuwe vaardigheden, die kinderen ook moeten leren om bij de tijd te blijven. (beeld Hal Gatewood/Unsplash)

De vaardigheid om alles te kunnen lezen, om zelf te schrijven en om sommen te kunnen uitrekenen zal mijn nichtje leren vanaf groep 3. De basisschool blijft zich richten op de vakken lezen, schrijven en rekenen. Het voorbeeld van het bedienen van een tablet laat echter zien dat er in de afgelopen jaren nieuwe vaardigheden bij zijn gekomen, die kinderen, tieners en jongeren ook moeten leren om bij de tijd te blijven.

Wantrouwen

Eén van de eigenschappen die kinderen, tieners en jongeren in deze digitale tijd volgens mij onbewust aanleren, is wantrouwen ten opzichte van de informatie die ze krijgen. De ene site zegt dit, een andere site zegt dat. Iedereen lijkt erop gericht om hen over te halen om hem of haar te geloven. Daarin zijn bewerkte filmpjes, onbetrouwbare informatie en nepnieuws aan de orde van de dag.

Zo komt iedereen in een eigen bubbel terecht

Kinderen zijn daar zich nog weinig bewust van en zijn het makkelijkst te beïnvloeden. Tieners merken dat er van alles niet klopt en kijken naar elkaar en naar hun ouders om te zien wat er wel en niet geaccepteerd wordt. Jongeren geloven – en dat is niet overdreven – gewoon niets meer van buiten hun eigen informatiebronnen en de sites die ze als betrouwbaar beschouwen. En zo komt iedereen in een eigen (informatie)bubbel terecht.

Bubbel

Daar is niets mis mee, zeggen sommige deskundigen op internet. Zij stellen dat iedereen ongestoord in de eigen bubbel moet blijven om conflicten in de samenleving uit de weg te gaan. Het mag duidelijk zijn dat ik het daar niet mee eens ben. Het is voor mijn nichtje en voor alle kinderen, tieners en jongeren die nu opgroeien belangrijk dat ze van jongs af aan – thuis, op school en in de kerk – leren herkennen wanneer en hoe mensen proberen hun meningsvorming te beïnvloeden.

Dan gaat het om het leren herkennen van een aantal belangrijke zaken:

• het misplaatst aanhalen van autoriteit: ‘de informatie die hier gegeven wordt klopt, omdat het in een christelijk opinieblad staat’;
• cirkelredeneringen: ‘onbetrouwbare sites maken tieners wantrouwig, omdat de informatie erop niet klopt’;
• het ontduiken van feiten: ‘informatie over onbetrouwbare informatie klopt, geloof me’;
• generaliseringen: ‘alle informatie op internet is onbetrouwbaar’;
• het leggen van niet-bestaande verbanden: ‘onbetrouwbare informatie zorgt ervoor dat tieners onverschillig zijn’;
• het bespelen van sentimenten: ‘het gaat steeds slechter met het christelijk geloof in Nederland door alle onbetrouwbare informatie die tieners krijgen’;
• valse oorzaak-gevolgconclusies: ‘omdat tieners onbetrouwbare informatie krijgen, heeft het geen zin om naar hun mening te luisteren’;
• vertekende beelden: ‘informatie over onbetrouwbaar informatie moet je niet helemaal serieus nemen’.

Ontmaskeren

De informatie die kinderen, tieners en jongeren in de kerk krijgen, vormt voor hen geen uitzondering. Ook die informatie wordt met wantrouwen aangehoord, vanwege de diverse meningen die ze in de kerk krijgen aangereikt. Dat betekent dat we in het spreken over het evangelie van Jezus met kinderen, tieners en jongeren hen tegelijk moeten leren om zelf na te denken over de vraag of het klopt wat er verteld wordt.

‘Alle informatie op internet is onbetrouwbaar’

Gelukkig staat er in het evangelie volgens Matteüs (7:15-20) een mooie en volgens mij ook in deze tijd krachtige wijsheid om onbetrouwbare informatie te ontmaskeren: ‘Aan hun vruchten zul je hen herkennen.’ Dat is niet slechts waar omdat het een uitspraak van Jezus is, maar juist omdat het naar de feiten wijst. Het lijkt misschien een generalisatie, maar deze stelregel brengt oorzaak en gevolg met elkaar in verband. Hij bespeelt geen sentimenten, maar verwijst naar een duidelijk kenmerk.

Venijnig

De beeldspraak van de boom en de vruchten die Jezus in deze tekst gebruikt, is een mooie kapstok om mijn geloof in de God van de Bijbel aan op te hangen. Ze roept met zo veel andere teksten op tot oprechte rechtvaardigheid voor alles en iedereen in de schepping. Wie vanuit oprechte motieven handelt, die heeft iets moois, iets ongrijpbaars in zich. Iets van God, zijn Geest. Omgekeerd zie je ook iets lelijks als iemand onoprecht handelt, daar kleeft altijd iets wrangs of venijnigs aan. Dan kan de beeldspraak van de vruchten en de boom ook een spiegel zijn die een schokkende reflectie zichtbaar maakt.

De vruchten die wij als volwassen christenen laten zien in ons doen en laten tegenover kinderen, tieners en jongeren, zijn die herkenbaar als de vruchten van de heilige Geest, zoals Paulus die in Galaten 5:22-23 beschrijft? ‘De vrucht van de Geest is liefde, vreugde en vrede, geduld, vriendelijkheid en goedheid, geloof, zachtmoedigheid en zelfbeheersing.’

Agenda

Najaar 2018: To get there young, trainingstour over het jeugdwerk voor de 3G-kerken. 15/11 Hengelo, 22/11 Dordrecht. Meer info: www.praktijkcentrum.org/3g-trainingstour.

14 oktober 2018: Micha zondag. Zie www.michanederland.nl/zondag.

8 november: Re-search & Re-act, een studiedag waarop recente onderzoeken op jeugdwerkgebied gepresenteerd en besproken worden. Zie www.missienederland.nl/re-search-re-act.

28-31 december: HGJB Kerstconferentie 2018. Meer info: www.kerstconferentie.com.

Media/tips

Robert J. Marzano en Tammy Heflebower, Klaar voor de 21e eeuw. Vaardigheden voor een veranderende wereld, Rotterdam (Bazalt), 2013. Dit boek wil scholen helpen om leerlingen toe te rusten met nieuwe vaardigheden in een digitale wereld.

Yuval Noah Harari, 21 lessen voor de 21ste eeuw, Amsterdam (Thomas Rap), 2018. Na boeken over het verleden en de toekomst schrijft Harari in dit boek over het heden en bespreekt hij de urgente vragen en uitdagingen van deze tijd.

Met bijdragen van Anko Oussoren, adviseur bij het Praktijkcentrum, en Martine Versteeg, jeugdwerkadviseur bij het NGK Jeugdwerk.