Lees, vergelijk en word rijk

Er zijn Bijbelvertalingen te over. Hoe ga je daarmee om? Volgens Mieke Brink is het geen kwestie van kiezen, maar van vergelijken. Leg verschillende vertalingen naast elkaar, dat verrijkt je Bijbelstudie.

Het gaat in dit nummer over Bijbelvertalingen en dat is eigenlijk een verdrietige zaak: we kunnen Gods Woord niet lezen in de grondtekst (op een paar van ons na) en zijn aangewezen op een vertaling.

Dat is onze eigen schuld. Sinds de torenbouw van Babel ligt de straf van talige gebrokenheid over de mensheid. Communiceren met andere volken is moeilijk. Wat een onbegrip en wantrouwen kan er niet ontstaan als je elkaar niet goed begrijpt! Zelfs het communiceren met ons eigen verleden is moeilijk. Lees maar eens een krantenartikel van een eeuw geleden, of een verhaal uit de zeventiende eeuw.

Gelukkig heeft onze goede God de mogelijkheid van vertaling gegeven. Hij gaf sommigen van ons een groot taalgevoel, waardoor ze snel begrijpen wat er bedoeld wordt en waardoor ze de boodschap van de ene taal in de andere kunnen vertalen. Als we de Heer danken voor het bestaan van het Nederlands Bijbelgenootschap, laten we dan allereerst danken voor die gave van taligheid!

Buigen

Vertalen blijft gebrekkig mensenwerk. Soms begrijpen vertalers niet goed wat er oorspronkelijk bedoeld werd. Soms begrijpen ze dat prima, maar kiezen ze de verkeerde woorden om dat weer te geven. En soms staat het er goed, maar begrijp ik het verkeerd. Om verdrietig van te worden.

We moeten ons hoofd buigen en aanvaarden
dat vertalen nodig blijft

Vertalingen raken ook zo snel verouderd. Amper genieten we van de duidelijkheid van een nieuwe Bijbelvertaling of er worden alweer plannen gemaakt voor een herziening of zelfs een totaal ander type vertaling. Je zou wensen dat je iets kunt maken wat honderd jaar álle mensen kan dienen, maar nee, we moeten ons hoofd buigen en aanvaarden dat vertalen nodig blijft.

Van deze nood kunnen we echter ook een deugd maken. Als geen enkele vertaling alle nuances van de grondtekst kan bevatten, kunnen meerdere vertalingen je vast en zeker meer nuances laten zien. Als je al lezend vergelijkt, dwing je jezelf om nauwkeuriger te lezen.

Zeshonderd

Al vergelijkend valt allereerst op dat er zo veel overeenkomsten zijn. Je zoekt natuurlijk de verschillen, maar juist de overeenkomsten zijn troostend: kennelijk is best veel gewoon duidelijk. Laat je niks wijsmaken: zelfs als je alleen huis-tuin-en-keuken-Nederlands spreekt, kun je prima snappen wat er in de Bijbel staat.

Het is niet alleen een troost om drie keer achter elkaar vrijwel hetzelfde te lezen. Je geeft de woorden zo ook extra tijd om in je ziel te landen. Want laten we wel wezen, we lezen vaak veel oppervlakkiger dan we zelf denken.

Studeren in de Bijbel is: heel precies lezen wat er staat. Langzaam de woorden proeven, beelden vormen in je hoofd, jezelf bewust worden van die beelden en er vervolgens weer woorden voor zoeken. Ik sla een willekeurige bladzij open in de vertaling die ik op tafel heb liggen: ‘Saul monsterde de mannen die bij hem waren gebleven. Het waren er zeshonderd’ (1 Samuël 13:15). Hoe zie ik dat voor me? Laat hij ze allemaal aantreden (geef acht!) en is er een sergeant die loopt te tellen? Of roept hij de aanvoerders bij elkaar en vraagt hij even een overzicht van hun afdelingen? Zeshonderd – hoe kijken ze daarbij? Verlegen, wanhopig, grimmig?

Om de juiste luisterhouding te bevorderen, is het heerlijk als je leert om gewoon kleine ontdekkingen te doen. (beeld Erik Koning)

Ik heb mezelf aangeleerd om niet te snel te vragen naar het belang voor mijn eigen geloofsleven. De Bijbel is niet geschreven als een adviezenboek. Als de Almachtige vindt dat ik ook een verhaal over Saul en David moet lezen, dan moet ik allereerst goed luisteren naar dat verhaal. Ik word er mogelijk wijzer van, maar dat is niet punt één: ik moet eerst leren luisteren. Ik mag me erover verwonderen dat de Heer het belangrijk vindt dat ik nu juist dit detail moet weten, maar als ik ga vragen: wat heb ik daar nu aan?, heb ik niet de juiste luisterhouding.

Om de juiste luisterhouding te bevorderen, is het heerlijk als je leert om gewoon kleine ontdekkingen te doen. Daarvoor is het heel effectief om bij je Bijbelstudie verschillende vertalingen naast elkaar te leggen. Ineens vallen de details je op.

Inpikken

Een voorbeeld: een minder bekend verhaal uit de boeken van Samuël. Generaal Abner heeft een zoon van Saul op de troon geholpen, maar op een dag verwijt die hem dat Abner met een bijvrouw van Saul naar bed is geweest. Abner wordt woedend over dit verwijt, zo woedend dat hij besluit met het huis van Saul te breken. Ik begon die tekst te lezen in de NBV: ‘Waarom hebt u bezit genomen van de bijvrouw van mijn vader?’ (2 Samuël 3:7). Vervolgens las ik de Willibrordvertaling: ‘Waarom hebt u gemeenschap gehad met de bijvrouw van mijn vader?’ En daarna de Herziene Statenvertaling: ‘Waarom bent u bij de bijvrouw van mijn vader gekomen?’

Nu weet ik dat deze laatste vertaling zo dicht mogelijk bij de grondtekst probeert te blijven, dus er zal wel zoiets als ‘komen bij’ staan. Vanuit het Nederland van nu ervaar ik dat echter als een verhullende uitdrukking, want natuurlijk gaat het hele verwijt er niet om dat Abner een keer bij die vrouw op bezoek ging, maar dat hij met haar naar bed ging. Wat dat betreft noemt de Willibrordvertaling gewoon de zaak bij de naam. Opvallend is dat de NBV het heeft over ‘bezit nemen van’.

Zelfs als je alleen huis-tuin-en-keuken-Nederlands spreekt,
kun je prima snappen wat er in de Bijbel staat

Hoe zouden de NBV-vertalers daar nu toe komen? Ik kan natuurlijk denken: dat staat er niet, dat hebben ze verzonnen. Maar ik kan ook bedenken dat ze daar vast en zeker goede redenen voor hadden. In elk geval word ik nu meer gestimuleerd om over de aard van dit verwijt na te denken. Het zou best kunnen dat dit niet allereerst om een seksuele grensoverschrijding gaat, maar om het inpikken van koninklijk bezit. Dat kun je uitleggen als een daad van opstand. Als ik dan verder lees, denk ik: inderdaad, dit verwijt past heel goed bij de woedende reactie van Abner. Hij is altijd zó trouw geweest – wat heeft hij al niet gedaan voor het huis van Saul – en nu dit verwijt!

Belangrijk voor mijn geloofsleven, zo’n detail? Nee, echt niet. En toch ook weer wel. Ik wil graag dicht bij de Heer leven, ik wil mijn denken door Hem laten vormen bij alle dingen waarover ik nadenk. En nu laat Hij mij nadenken over het verband tussen seksualiteit en macht. Ik weet niet waarom. Misschien heb ik het ooit nodig. Maar als de Heer alles overziet, dan kunnen alle details bijdragen aan de groei van mijn vertrouwen in Hem. Op zijn minst kunnen ze bijdragen aan mijn geestelijke levenswijsheid.

Altijd

Ten diepste komt de bereidheid om naar de details te kijken voort uit je vertrouwen in de rijkdom van Gods Woord, en dus uit je vertrouwen in de wijsheid van je schepper. Het maakt me diep dankbaar voor al die Bijbelvertalingen die we hier in Nederland tot onze beschikking hebben. En dan heb ik het nog niet eens gehad over de mogelijkheid om vertalingen in andere talen en dialecten te gebruiken. Lees een vertaling in het Engels of in het Fries – altijd weer ontdek je mooie details.

Je moet er wel wat voor doen, dit vergelijken. Je moet op zijn minst meerdere vertalingen bij de hand hebben. Maar dat is met een mobieltje geen probleem. Ja, soms staat je hoofd even niet naar een vergelijking, soms heb je dringend behoefte aan troost (of aan een pak voor je broek). Maar wees ervan verzekerd: als je jezelf aanwent om regelmatig vergelijkend te lezen – te studeren dus – krijg je meer troost en wijsheid en vreugde dan je denkt. Gods Woord is altijd levend. Tot in de kleinste details.

In het kort

• Vertalen is gebrekkig mensenwerk, maar blijft nodig.
• Dank God dat Hij mensen de gave van taligheid geeft.
• Leg meerdere vertalingen naast elkaar, want dat dwingt je om nauwkeuriger te lezen. De overeenkomsten geven troost, de verschillen openen je ogen voor meer nuances in de tekst.
• Vraag niet direct naar het belang voor je eigen geloofsleven. Zoek naar kleine ontdekkingen en bijzondere details, zonder meteen te vragen: wat heb ik eraan?
• God Woord is altijd levend, tot in de kleinste details.