Gender-based violence

Wat er bij The Voice of Holland in de omgang met jonge vrouwen fout gegaan is, is sinds de tv-uitzending BOOS van Tim Hofman algemeen bekend. Nederland is ervan geschrokken. Terecht, natuurlijk. Tegelijk ook wat naïef.

Kerk en samenleving

De kerk is niet van de wereld, maar wel in de wereld. Dat laatste blijkt wel uit de lange geschiedenis van grensoverschrijdend gedrag van kerkelijke ambtsdragers, waarvan vrouwen en mannen het slachtoffer werden. De kerk lijkt dan op de wereld en geeft bepaald geen voorbeeld om na te volgen.

Vooral de Rooms-Katholieke Kerk staat in het beklaagdenbankje, maar zij niet alleen. Beroemde Amerikaanse televangelisten moesten al hun posities opgeven als gevolg van hun seksuele wangedrag. In Zuid-Afrika zitten er ‘profeten’ in de gevangenis wegens langdurig misbruik van jonge vrouwen. Veel kerken hebben daarom tegenwoordig een vertrouwd aanspreekpunt voor slachtoffers van grensoverschrijdend gedrag in de ambtelijke sfeer.

In de sportwereld (turnen) of het bedrijfsleven staan de lichten al lang op rood. Waarom zou de vermakelijkheidsindustrie dan een uitzondering vormen? We zouden beter moeten weten. De namen van de Amerikanen Weinstein en Epstein zijn bekend geworden voor hun seksuele uitspattingen met jonge vrouwen die van hen afhankelijk waren. Zij waren niet veilig in hun buurt. Waarom zou dat aan Nederland voorbijgaan? Niet dus!

Huiselijk geweld

In Zuid-Afrika hebben we nog met iets anders te maken. Het aantal verkrachtingen stijgt elk jaar, vooral binnen de kring van familie en bekenden. Door omstandigheden (de hoge bruidsprijs en de grote werkeloosheid) wonen veel partners ongetrouwd samen, waardoor vooral de sociale positie van vrouwen (en hun kinderen) niet sterk is. De afgelopen twee jaar, met de lockdowns als gevolg van de coronapandemie, is het aantal verkrachtingen en mishandelingen van vrouwen in de huiselijke sfeer sterk gestegen. Het aantal moorden door partners of ‘boyfriends’ nam ook toe.

De titel boven deze blog is ‘gender-based violence’: geweld op basis van geslacht. Hat gaat zeker in (Zuid-)Afrika niet alleen om geweld tegen vrouwen, maar ook tegen gays. In Zuid-Afrika mogen gays niet gediscrimineerd worden; ze kunnen zelfs bij de wet trouwen. Dat is beter dan elders in Afrika, waar iedereen een oog dichtknijpt als een gay vermoord wordt. Maar in de praktijk is het leven voor kwetsbare mensen als vrouwen en gays ook in het grotendeels patriarchale Zuid-Afrika verre van veilig. Zeker in de steden waar veel mensen in eindeloze sloppenwijken wonen.

De vrouw van Uria

Geweld tegen vrouwen is al zo oud als de wereld. De Bijbel geeft het voorbeeld van koning David (2 Samuel 11). Van zijn paleisdak keek hij langs de berg Sion naar beneden. Op de helling stonden de huizen van vooraanstaande families, waaronder dat van zijn topadviseur Achitofel, wiens kleindochter Batseba met de gevestigde migrant Uria de Hethiet was getrouwd. Ze dacht dat ze zich wassen kon in de privacy van haar huis, zonder zich zorgen te hoeven maken over onwelkome gluurders. Ze had niet met David gerekend, de koning die voor de veiligheid van zijn volk verantwoordelijk was (Psalm 72:4,12-14). Dus niet!

David maakte misbruik van zijn koninklijk gezag en liet haar halen, tegen beter weten in. Het kwam natuurlijk goed uit dat haar man, Uria, met het leger op campagne was. Waarschijnlijk kende Batseba David persoonlijk; ze verkeerde in de kringen van het hof. Had ze geen nee kunnen zeggen? Stemde ze in met dit koninklijke slippertje? David als koning had beter moeten weten en haar niet in deze situatie mogen brengen. Hij maakte misbruik van zijn gezag en van de afwezigheid van Uria. Zij was niet veilig bij hem die geroepen was om de zwakken te beschermen.

Het was ook een keerpunt in Davids regering: van toen af ging het alleen maar bergafwaarts, zoals de profeet Natan hem al vertelde (2 Samuel 12:9-12). Davids daad was ‘gender-based violence’. Van het ene geweldsdelict kwam het andere, de moord op Uria, Batseba’s echtgenoot. Toen zijn oudste zoon Amnon zijn halfzus Tamar verkrachtte, trad hij niet tegen hem op (2 Samuel 13:21).

Davids misbruik van Batseba doet me denken aan waar de vroegere president van Zuid-Afrika Jacob Zuma van beschuldigd werd. Hij verkrachtte Kwezi, de aan aids lijdende dochter van een goede vriend van hem. Zij vertrouwde hem als een huisvriend van de familie. Volgens Zuma was het met haar instemming dat ze seks hadden. Net als bij David waren de gezagsverhoudingen van dien aard dat haar stem geen enkel gewicht in de schaal legde, ook later niet, in de rechtszaal.

Natan

Kenmerkend voor de meeste gevallen van misbruik van meisjes en vrouwen is de gezags- of machtsstructuur waarbinnen het mannelijke wangedrag plaatsvindt. Vergeten wordt dat die structuren er zijn om de ander te dienen en niet om er voor eigen gewin misbruik van te maken. David werd door Natan publiek de les gelezen. Dat hebben we nodig in de kerk en in de samenleving: instanties en mensen die niet wegkijken van seksueel misbruik, maar het zonder vrees of vooroordeel aan de kaak stellen.