De Reformatie en apartheid

Dit jaar gedenken we het vijfhonderdste geboortejaar van de Reformatie (1517). Ik begrijp dat er in Europa heel wat evenementen georganiseerd worden om het te vieren. In Zuid-Afrika merk ik er nog niet veel van. Toch heeft de Reformatie hier wel degelijk zijn sporen achtergelaten. De vraag is alleen: wat voor sporen zijn dat? De meeste onderzoekers geven geen positief beeld van één van de eerste kennismakingen van Afrika met een kerk die uit de Reformatie voortgekomen was. Calvinisme is anno 2017 een scheldwoord geworden in het publieke domein.

Vroege geschiedenis

Met Jan van Riebeeck en de VOC (1652) vestigde ook de (Nederduits) Gereformeerde Kerk (NGK) zich in de Kaapkolonie. Er heerste destijds een levendige slavenhandel, noodzakelijk geacht om economisch te kunnen overleven. Er was van racisme in eigenlijke zin aanvankelijk nog geen sprake, maar slaven konden natuurlijk niet op een menswaardige behandeling rekenen.

Het zendingswerk onder hen kwam ook niet echt van de grond. Gedoopte slaven moesten vrijgelaten worden volgens een bepaling van de Nationale Synode van Dordrecht 1618/1619. Dat stimuleerde zeker de boeren op het platteland om het hun slaven niet toe te staan gedoopt te worden.

De NGK drong ook nauwelijks aan op een menswaardiger omgang met slaven. Als ‘staatskerk’ verhinderde ze zelfs zendingswerk onder hen door andere kerken (Hernhutters). Pas ver in de zeventiende eeuw ontstond er NGK-zending onder de slavenbevolking, de Khoi Khoi, en andere zwarte stammen, onder invloed van het piëtisme.

De vraag mag gesteld worden: hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Het Europese meerderwaardigheidsgevoel, in de laatnegentiende eeuw ook nog gevoed door het sociaal darwinisme, speelde de kerk echter parten. Waren aanvankelijk de niet-blanke christenen samen met de blanke christenen lid van dezelfde kerk, na 1857 veranderde dat. Er waren blanke gelovigen die niet samen met zwarte christenen uit dezelfde avondmaalsbeker wilden drinken. Daarom besloot de NGK-Synode van 1857 om “wegens de zwakheid van sommigen” blank en zwart kerkelijk apart te organiseren. Dit liep uiteindelijk uit op de grootschalige theologische rechtvaardiging van de apartheid in het beruchte kerkelijke beleidsstuk Ras, Volk en Nasie (1974).

Ik laat het hierbij. Maar de vraag mag gesteld worden: hoe heeft het zo ver kunnen komen? Is er een directe link met de gereformeerde geloofsleer, zoals die, als vrucht van de Reformatie, in vele belijdenisgeschriften is geformuleerd? In de NGK van Zuid-Afrika golden, en gelden nog altijd, de Drie Formulieren van Enigheid: de Heidelbergse Catechismus, de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Dordtse Leerregels. Hebben zij bijgedragen aan de theologische rechtvaardiging van apartheid?

De drie formulieren

De belijdenisgeschriften moeten we waarderen voor wat ze belijden. Klagen over wat er niet in staat, is weinig zinvol. Uiteraard, in belijdenissen van toen kunnen Bijbelse inzichten van nu niet verwerkt zijn. Over het werk van de Geest of over de betekenis van het koninkrijk van God zouden we vandaag meer en andere dingen willen belijden. Laten we deze formulieren daarom niet overvragen. We kunnen niet verwachten dat ze iets uitspreken over rassenverhoudingen in een tijd waarin niemand zich daar nog bewust van was. Slavernij was deel van Gods schepping en het duurde tot 1863 dat Nederland (inclusief de kerken!) het afschafte.

We moeten ook oppassen de belijdenissen van dingen te beschuldigen die gewoon niet waar zijn. Een bekend verwijt is dat ze niets over de zendingsroeping van de kerk zeggen. Dat zou vreemd zijn, omdat er in de tijd van de Reformatie zeker wel gereformeerde zending plaatsvond. Ik verwijs naar een recente publicatie van de Kamper missioloog Kees Haak hierover (Reformed means mission. The missionary flavour of the Reformed confessions).

Juist in de Dordtse Leerregels lezen we expliciet over de zendingsroeping van de kerk (II, 5). Veel is inderdaad impliciet, wat gegeven is met de doelstelling van deze belijdenissen in hun eigen tijd. Maar het verlangen om verantwoording af te leggen van de hoop die in ons is, toch één van de drijfveren achter elke zending, kenmerkt alle drie de formulieren. De aanvankelijke onverschilligheid voor zending in de NGK kan niet op rekening van de belijdenis geschreven worden. Dat had met economische belangen te maken.

De Bijbel moest de theorie leveren bij de apartheidspraktijk, maar met de Reformatie had het weinig van doen

Ik wil maar zeggen: het lag niet aan de geloofsleer van de NGK dat niet-blanken allerberoerdst behandeld werden. Ook in de latere apartheidstheologie speelden de belijdenisgeschriften nauwelijks of niet een rol. Ja, het Afrikanervolk werd vergeleken met het Bijbelse Israël, uitverkoren door God met een speciale roeping onder het Zuiderkruis. Uiteraard, de zwarten heetten van Cham af te stammen en waren daarom veroordeeld tot ondergeschiktheid. Zeker, later veranderde dat in de theorie van gelijkwaardige ontwikkeling van blank en zwart in eigen thuislanden (de grote apartheid). Maar de gereformeerde geloofsleer van de drie formulieren heeft daarbij geen rol gespeeld. Het neocalvinisme was wel dominant in de theorievorming; een fundamentalistisch biblicisme speelde een rol. De Bijbel moest de theorie leveren bij de apartheidspraktijk. Met de Reformatie had het weinig van doen.

Reformatie anno 2017

Eén van de gevaren waaraan de gereformeerde kerken in Zuid-Afrika niet ontkomen zijn, is profetisch afstand houden van de heersende ideologieën van de dag. Dat is een gevaar dat we momenteel overal zien opduiken, in Trumps Amerika niet minder dan in Poetins Rusland. De politieke waan van de dag krijgt de kerk in zijn greep. Het is tijd dat de kerk zich weer gaat bezinnen op haar profetische roeping in de samenleving. Het christelijke geloof hoort niet thuis achter de voordeur!