Goed voorbeeld doet goed volgen

Het is een bekend gezegde: goed voorbeeld doet goed volgen. Juist met het oog op leren in de kerk is het niet onverstandig om dit gezegde in praktijk te brengen. In deze reportage worden een paar goede voorbeelden van leren in de kerk op een rijtje gezet. Het volgen waard.

GKv Schildwolde: jong geleerd is oud gedaan

In 2015 vroeg de kerkenraad van de GKv Schildwolde aan gemeentelid en jeugdwerker Petranel Bos om het kinder-, jeugd- en jongerenwerk binnen de gemeente in kaart te brengen. Op basis van de informatie die ze verzamelde, formuleerde ze een advies over de wijze waarop het jeugdwerk het beste vormgegeven kon worden. Daarin staat het woord ‘leerlijn’ centraal.

De insteek is om van jongs af aan in te zetten op natuurlijk ontstane relaties. Binnen deze relaties wordt eraan gewerkt dat onderling vertrouwen, veiligheid, het geloof en het geloofsgesprek natuurlijke gewoonten en bezigheden zijn. Met name als jongeren in de puberfase komen, zijn vertrouwde relaties van belang om op een natuurlijke wijze in contact te komen, maar deze relaties moeten al vroeg worden opgebouwd.

Draagvlak

De leerlijn zet daarnaast in op ‘geloven is doen’. Dat betekent dat aan kinderen en jongeren wordt geleerd om zich actief in te zetten in Gods koninkrijk door diaconaal en gemeenteopbouwend bezig te zijn. Het voert te ver om alle activiteiten binnen de leerlijn op te sommen, maar enkele onderdelen zijn: de crèche voor kinderen van 0 tot en met 3 jaar, kindermomenten in de eredienst, een kidzclub voor kinderen van 4 tot en met 10 jaar, een Bijbelvakantiefeest voor 4 tot en met 12-jarigen en een tienerclub voor 11- en 12-jarigen.

Er zijn verder jaargroepen voor catechisatie. Aan de jongeren van 12 tot en met 15 jaar worden vereniging en catechisatie naast elkaar gegeven. Vanaf het vierde leerjaar worden vereniging en catechese in elkaar geschoven. ‘Jongeren komen op een punt in hun ontwikkeling dat geloven niet meer vanzelfsprekend overgenomen wordt van ouders/opvoeders.’ Er is ook huwelijkscatechese voor jonge stellen en er is een pastoraal jongerenteam dat klaarstaat voor jongeren en jeugdcoaches. Verder worden er speciale themadiensten georganiseerd.

‘Je bent bezig met veranderkunde en dat kost tijd’

Petranel Bos vertelt dat draagvlak de voorwaarde is van een goede leerlijn. ‘Gemeenteleden moeten het onderwijs aan jongeren met elkaar dragen, zodat de leerlijn niet alleen iets is voor de jeugd, maar zodat het geïntegreerd is in het gemeenteleven. Het komt er dus op aan om veel mensen een verantwoordelijkheid te geven.’

Afgelopen seizoen is men in Schildwolde begonnen met deze nieuwe manier van werken. Bos is realistisch. ‘Mensen krijgen soms andere taken en het zal hun tijd, begeleiding en ruimte kosten om zich die nieuwe rollen en taken eigen te maken en om fouten te maken. Een leerlijn vraagt elke keer om evaluatie en bijstelling. Je bent bezig met veranderkunde en dat kost tijd.’

GKv-classis Leeuwarden: roulerend leren

De middagdienst staat van oudsher bekend als een leerdienst waarin een zondag uit de catechismus centraal staat. De middagdienst staat echter onder druk, mede door de afnemende opkomst. Steeds vaker wordt daarom gezocht naar andere vormen.

In een aantal classes binnen de GKv ruilen predikanten een serie preken met elkaar uit. In de classis Leeuwarden gebeurt dat al enkele jaren. De predikanten gaan in de eerste twee maanden van het jaar in drie middagdiensten van hun eigen gemeente voor. Daarna ruilen ze gedurende de rest van het jaar met vijf collega’s. Dit betekent dat voor achttien middagdiensten per jaar een leerdienst is ingepland. In andere classes wordt dit ook wel gedaan met een serie van twee diensten.

‘Zo’n gemeenteproject geeft wel een flinke push’

Pieter Groen van de GKv Heerenveen is één van de predikanten uit de classis Leeuwarden die in dit systeem meedraait. ‘De opkomst bij de middagdiensten is duidelijk minder geworden. Met een aantal predikanten uit Friesland hebben we in 2013 overlegd hoe we een nieuwe impuls konden geven aan deze “tweede” diensten.’

De drie preken in een serie draaien om één thema en worden kort achter elkaar gehouden. Er wordt daarbij gestreefd naar interactie door gemeenteleden op vragen te laten reageren of met hun buurman of buurvrouw in de kerkbank in gesprek te laten gaan. De ene predikant werkt deze interactie wel meer uit dan de andere, en de ene gemeente leent zich er ook beter voor dan de andere gemeente.

Content

Het leeraspect van de tweede dienst blijft met deze prekenseries behouden, al wil dat niet zeggen dat per se gepreekt wordt aan de hand van bijvoorbeeld de belijdenisgeschriften. In de classis Leeuwarden waren er bijvoorbeeld prekenseries over discipelschap, vreemdelingen en priesters (naar aanleiding van het boek van Stefan Paas), Gods toorn en wraak in het Oude Testament, het gebed, en de personages uit de gelijkenis van de verloren zonen. Groen: ‘Je krijgt zo meer lijn in de middagdiensten, omdat een predikant een aantal weken achter elkaar preekt over eenzelfde thema en dat thema mooi uitdiept. Daarnaast biedt het aanleiding om er in wijken en kringen over door te spreken.’

De predikanten in de classis Leeuwarden zijn zelf content met deze manier van werken, mede omdat er iets meer samenhang komt in de middagdiensten. Hun manier van werken betekent echter niet dat de diensten veel beter bezocht worden dan voorheen. Al zijn er af en toe wel gemeenteleden die speciaal de middagdienst bezoeken omdat ze een bepaalde serie willen meemaken.

NGK Leidsche Rijn: ‘Het mooiste dat je kunt doen…’

Steeds vaker doen GKv- en NGK-gemeenten een gemeenteproject. Daarbij draait zes weken lang alles in de gemeente om één thema, zoals het koninkrijk van God, relaties of één zijn te midden van verschillen. Dat ene thema staat in die periode centraal in kerkdiensten, Bijbelklassen, catechese, jeugdwerk, kringen, groeigroepen en bij de kerkleden thuis, steeds aan de hand van op maat gemaakt materiaal.

Een gemeenteproject is vanuit leerperspectief ‘één van de mooiste dingen die je als gemeente kunt doen’, vindt predikant Mark Rietkerk. (beeld Maarten Boersema)

Zo’n gemeenteproject is volgens Hans Schaeffer, docent aan de TU Kampen, een geconcentreerde vorm van leren in de kerk. ‘Het is veelzijdig. Alle geledingen in de gemeente zijn erbij betrokken – kinderen, jongeren, volwassenen – en er worden verschillende leerstijlen gebruikt, niet alleen gericht op het verwerven van kennis, maar ook op het samen dingen doen. Ook door dat laatste leer je.’ Aan de TU Kampen zijn ze er zo enthousiast over dat ze alle studenten aan het einde van hun studie een gemeenteproject laten opzetten.

In RijnWaarde (de NGK Leidsche Rijn) hebben ze na eerdere gemeenteprojecten in het afgelopen seizoen het project ‘Feest van het Koninkrijk’ uitgevoerd. Predikant Mark Rietkerk is er enthousiast over. ‘Het is vanuit leerperspectief één van de mooiste dingen die je als gemeente kunt doen. Je diept één onderwerp goed uit en je betrekt de hele gemeente op alle leeftijdsniveaus erbij. In ons laatste gemeenteproject kwamen zowel het hoofd (uitleggen en begrijpen) als het hart en de handen aan bod. Wat betekent het koninkrijk van God voor ons leven op aarde en hoe geven we er handen en voeten aan?’

Het effect van een gemeenteproject is volgens Rietkerk moeilijk te meten. ‘Het creëert bewustwording rond het thema, maar het is niet zo dat iedereen het dan voor altijd weet. Je moet de grote thema’s van geloof en leven warm houden en regelmatig terug laten komen. Maar zo’n gemeenteproject geeft wel een flinke push.’

GKv en NGK Dalfsen: hart, hoofd en handen in een huis

In Dalfsen zijn de NGK en GKv een zogeheten ‘leerhuis’ gestart, waarbinnen cursussen aangeboden worden. De deelname staat open voor alle 1.500 leden van beide gemeentes en er zijn geen kosten aan verbonden. In het leerhuis gaat het om leren op geloofsgebied en is er aandacht voor hart, hoofd en handen.

Maarten van Loon, predikant van de GKv Dalfsen, legt uit wat de reden was om dit leerhuis op te zetten. ‘We zagen dat de deelname aan de traditionele Bijbelstudieverenigingen steeds verder afnam en dat daar weinig voor in de plaats kwam. Mensen willen vandaag de dag geen langlopende verplichtingen – dat merk je op allerlei vlakken. Daarom ontstond het idee om cursussen van vier avonden aan te bieden. In één seizoen vinden meerdere cursussen plaats. Iedereen kan op één of meerdere cursussen intekenen. Je kunt ze onafhankelijk van elkaar volgen.’

Van Loon signaleert dat het kennispeil onder gemeenteleden afneemt en dat veel mensen zich niet bekwaam voelen om bijvoorbeeld een inleiding te verzorgen. Daarnaast merkt hij dat het werven van mentoren voor de catechese moeilijk is, want beoogde kandidaten hikken aan tegen hun al dan niet vermeende gebrek aan kennis. ‘Al met al leek het ons goed als predikanten en andere “kennisdragers” om iets aan te bieden voor verdere toerusting.’

In het afgelopen jaar werden er vier cursussen georganiseerd met als thema’s het Oude Testament, het Nieuwe Testament, ‘Hoe lees je de Bijbel?’ en ‘Ik ben nu eenmaal zo’. Aan de cursussen deden gemiddeld 30 à 40 gemeenteleden mee, waarvan ook enkele twintigers. Voor komend jaar staan ook weer cursussen op het programma, onder meer over 1 Korintiërs, hart van verbondenheid, basics van de Bijbel en discipelschap. Van Loon benadrukt dat in de cursussen niet alleen aandacht is voor kennis met het hoofd, maar dat vorming als christen ook aandacht heeft.

Web- en leestips

Algemeen

goo.gl/1ysdR7
Jos de Kock, ‘Vormen van leren in de christelijke gemeente’.

goo.gl/9rzzXC
Themanummer van Dienst over leren in de kerk.

mcbatenburg.wordpress.com/tag/lerende-gemeente
M.C. Batenburg, ‘Pleidooi voor de leerdienst’.

goo.gl/xQ1zkH
De leerlijn voor het kinder-, jeugd- en jongerenwerk in de GKv Schildwolde.

Catechese

jongwinsum.nl
Methode voor de combi van catechese en jeugdwerk.

www.follow-up.nu
Een zesjarige methode voor catechese/jeugdwerk.

www.geloof.nu
Een zesjarige methode voor catechese/jeugdwerk.

www.vuurbaak.nl/nl/catalog/s02/zeg-nu-zelf.html
Zeg nu zelf, een catechisatiemethode op basis van de Heidelbergse Catechismus.

Kees van Dusseldorp, Ja, ik geloof. Cursus voor belijdeniscatechese, Zoetermeer (Boekencentrum), 2015.

Jos de Kock en Wim Verboom, Altijd leerling. Basisboek catechese, Zoetermeer (Boekencentrum), 2011.

Gemeenteprojecten

Aad Kamsteeg en Ronald Westerbeek, Feest van genade, Amsterdam (Buijten en Schipperheijn), 2007.

Ronald Westerbeek, Feest van het Koninkrijk, Amsterdam (Buijten en Schipperheijn), 2016.

Jos Douma, Op weg naar Pasen. Jezus ontdekken in de 40 dagentijd, Utrecht (Kok), 2014.

Gerrit Gunnink, Ga met God (2001), Thuis in Gods huis (2007) en Vooral de liefde (2009), Barneveld (De Vuurbaak).

Dorine Heij e.a., Samen één, Barneveld (De Vuurbaak), 2013.

Leerdiensten en kringen

www.newcitycatechismus.nl
ichthuskerkdenhaag.nl/hofstad-catechismus
www.opkijken.nl/hofstad-catechismus
Informatie over de Nederlandse versie van de New City Catechism, met Bijbelstudie- en beeldmateriaal.

www.youtube.com
Zoek op ‘Jasper Klapwijk’ en ‘Oude Testament’ ofwel ‘Nieuwe Testament’ om verschillende cursussen te vinden.

Het Praktijkcentrum (www.praktijkcentrum.org) kan kerken begeleiden in het ontwikkelen van een leerplan voor de hele gemeente. Zie www.slideshare.net/Praktijkcentrum/vb-fs-gemeenteproject-leren-en-doen. Daarnaast biedt het Praktijkcentrum cursussen en materiaal voor diverse vormen van toerusting in de gemeente.