Een roman over religieus fanatisme en tolerantie

Deze eeuw begon weliswaar rustig, maar op 11 september 2001 kwam de omslag. De Somalische vluchtelinge en politica Ayaan Hirsi Ali speelde een prominente rol in het publieke debat. Jessica Durlacher was bevriend met haar en schreef daar een roman over: De Stem.

Jessica Durlacher, De Stem, Amsterdam (de Arbeiderspers), 2021.
432 pagina’s, € 24,50. ISBN 9789029541930

‘Nu vraagt u zich wellicht af: hoe heet ik? Ik ben Ayaan, de dochter van Hirsi, die de zoon is van Magan, de zoon van Isse…’ Ik zie haar nog staan, het zal in Nieuwspoort geweest zijn, ergens in 2006. Ayaan Hirsi Ali was in opspraak geraakt omdat ze bij haar naturalisatie gelogen zou hebben over haar namen. Na een lange uiteenzetting over haar voorouders en stamvader zei ze: ‘Hoe ik heet? U weet nu hoe ik heet.’ Op dat moment drong er iets tot mij door: wij Nederlanders begrijpen niet veel van Ayaan, van de Afrikaanse cultuur. Ik had haar onderschat.

In De Stem zijn veel elementen en personages uit die tijd te herkennen, maar het is Durlacher vooral te doen om de dilemma’s waarvoor je in de dagelijkse omgang met vreemdelingen komt te staan, de verwarring, de goede bedoelingen die zich zomaar in het tegendeel keren. Durlachers alter ego heet Zelda, moeder van een samengesteld modern joods gezin. Ze wonen in een groot huis dat in Bloemendaal zou kunnen staan. Zelda trouwt met Bor, in New York, op het dakterras van een liberale rabbijn. Na de plechtigheid komt er een vliegtuig laag overvliegen dat zich voor hun ogen in een van de Twin Towers boort. De scènes in De Stem zijn soms wat over de top, maar doordat we alles meemaken vanuit de zoekende en relativerende Zelda is het geloofwaardig. De vlucht uit het brandende Manhattan hakt er bij het gezin diep in. Vooral bij Bor, hij schrijft een boek over de rede en de gevaren van religieus fanatisme.

Op een dag komt Amal het leven van Zelda binnengewandeld, door een besneeuwde straat, een rijzige, donkere gestalte in fleurige gewaden. Ze wordt de oppas van de kinderen. Op dat moment is ze nog volop religieus moslima. Al snel blijkt Amal fenomenaal te kunnen zingen. Op aangeven van Zelda geeft ze zich op voor het tv-programma De Stem. Als ze bij de eerste uitzending al schittert, werpt Amal publiekelijk haar traditionele kleding af. Vanaf nu zal ze als atheïst door het leven gaan. Het komt haar op serieuze bedreigingen te staan van radicale moslims. Bor regelt beveiliging voor haar, ze kan voorlopig in het tuinhuis verblijven. De joodse familie krijgt zo een onderduiker. De wereld is er na 9/11 niet gezelliger op geworden, het rakelt ook de joodse trauma’s op. Zelda ervaart dat nu in eigen huis en leven, ze probeert emotioneel en praktisch het hoofd boven water te houden. Als Amal in de finale van De Stem staat, loopt het uit op een drama.

Dit bij tijden spannende verhaal gaat uiteindelijk over religieus fanatisme en tolerantie. Centraal staan de overwegingen van Zelda. Hoe ga je om met vreemdheid van de ander? Hoe ziet gastvrijheid eruit? Wat doet het met jezelf? Met veel goede bedoelingen doe je vaak precies het verkeerde. Bor grijpt in zijn ijver om Amals veiligheid te waarborgen boven zijn macht, wat fataal afloopt. Het is de westerse mens in optima forma: zonder al te veel inzicht in eigen waarden en gedrag proberen het voor de ander te regelen.

Als Zelda’s leven in puin ligt, reageren haar familieleden ieder op hun eigen manier. Ze probeert ermee te leven. Amal verdwijnt naar de achtergrond, maar komt vijftien jaar later toch weer op een verrassende manier in beeld, op televisie. Als ze uiteindelijk weer belt en Zelda haar stem hoort, denkt deze: ‘Uit duizenden, nee miljoenen hadden we hem herkend. Een stem is een wereld, een belofte.’

In het kort

• Vangt treffend de beklemmende sfeer van de jaren nul.
• Spannend en soms spectaculair verhaal.
• Zet aan tot bezinning op westerse houding jegens anderen.
• Bevat een beperkte visie op religie, die slechts als oorzaak van geweld wordt gezien.