Macht en misbruik in de kerk

Er zijn verschillende vormen van machtsmisbruik, waaronder helaas ook seksueel grensoverschrijdend gedrag. Achter seksueel misbruik gaat altijd machtsmisbruik schuil. Macht kan dus zorgen voor onveiligheid en misbruik. Terwijl mensen zich vaak niet eens bewust zijn dat ze macht hebben. Hoe is dat in de kerk? Daarover hebben we het niet vaak. Daarom kunnen we gaan denken dat macht in de kerk niet voorkomt. Wat hebben macht en geloof eigenlijk met elkaar te maken?

Een aantal jaar geleden woonde ik een lezing bij van Harm Dane. Macht is overal, zo stelde hij. Hij gaf de volgende definitie: ‘Macht is het vermogen een ander ertoe te bewegen iets te doen wat zij/hij anders niet gedaan zou hebben.’ Deze definitie geeft het ambivalente karakter van macht goed weer. Want een goed advies, een dringend appel, een meeslepend voorstel of een goed georganiseerde activiteit zijn allemaal voorbeelden van macht. Iemand doet immers iets wat zij/hij anders niet gedaan zou hebben. Macht is, positief gezegd, het vermogen om mensen in beweging te krijgen. Zo wordt ook duidelijk waar het fout gaat met macht: daar waar het in beweging zetten van de ander alleen gericht is op het eigen profijt. Macht corrumpeert als zij niet meer wordt ingezet voor het welzijn van het geheel of van de ander, maar vooral het eigen welzijn dient.

Catechisatieles

In een kleine gemeente in de Achterhoek geeft een betrokken vrouwelijk gemeentelid al jaren met enthousiasme basiscatechese aan de kinderen van groep acht. Haar echtgenoot is ouderling in de kerkenraad, die in totaal uit acht ambtsdragers bestaat. Het botert niet goed tussen deze ouderling en de predikant. Zij verschillen onder meer van mening over de rol van kinderen in de kerkdiensten. De predikant vindt een kort kindermoment voorafgaand aan de preek afdoende, maar de ouderling zet zich ervoor in om de kinderen een centralere plaats in de diensten te geven, bijvoorbeeld door standaard een kinderlied te zingen en een christelijk kindertheater uit te nodigen in de kerkdienst.

Tijdens de laatste kerkenraadsvergadering komt dit verschil van inzicht op tafel. De betreffende predikant en ouderling uiten verschillende verwijten naar elkaar die vervolgens in de lucht blijven hangen. Enkele weken later krijgt de catecheet van het begin van deze casus een telefoontje van een diaken die ook in de jeugdcommissie zit. Hij vertelt dat er vragen zijn over de manier waarop zij catechese geeft. Een toelichting geeft hij niet, maar de diaken deelt mee dat hij samen met de predikant de eerstvolgende catechisatieles komt bijwonen en evalueren. De vrouw is ervan overtuigd dat het conflict tussen haar man en de predikant een rol speelt in de manier waarop haar functioneren als catecheet ter discussie wordt gesteld. Ze weigert daarom het bezoek van diaken en predikant tijdens haar catechisatieles. De diaken reageert: ‘…dat er dan vervolgstappen ondernomen zullen worden.’

Onheilspellend

Je voelt aan hoe gecompliceerd zo’n situatie is. Duidelijk is dat de verhoudingen ongelijk zijn. De predikant en de diaken hebben een andere machtspositie dan het gemeentelid dat al jaren catechisatielessen verzorgt. Dit betekent niet dat het gemeentelid geen machtspositie heeft. Want hoe kent de gemeente deze vrouw? Is zij geliefd om haar betrokkenheid? Wordt zij in de gemeente geprezen om haar hart voor de jeugd? Is ze op andere vlakken actief? Met andere woorden: hoe is haar positie in de gemeente?

De predikant en de diaken hebben een officiële ambtelijke positie die een zeker gewicht in de schaal legt. Je voelt dat in de onheilspellende woorden ‘…dat er dan vervolgstappen ondernomen zullen worden.’ De vraag in deze casus is op welke manier zij hun macht en positie gebruiken. Het probleem zou in dit stadium opgelost kunnen worden met een goed gesprek, maar het is ook mogelijk dat de spanning verergert, er verwijdering ontstaat en de polarisatie toeneemt. Voor je het weet, is iedere partij in een conflict dat door de hele gemeente heengaat.

Machtsvormen

Macht kent vele vormen. Dane noemt in zijn lezing verschillende vormen van macht waarbij hij inzoomt op de positie van de predikant. Dat neemt niet weg dat deze machtsvormen ook bij andere posities in de gemeente een rol spelen. Bij macht spelen charisma, erkende deskundigheid en vertrouwen een rol. Als je hierover beschikt, stelt dat je in staat om dingen voor elkaar te krijgen. Je herkent misschien wel zo’n opmerking in de kerkenraadsvergadering als er iemand iets gevraagd moet worden. Ineens wordt er gezegd: ‘Wie kan dit het beste vragen?’ Onbewust weten we dat het zo werkt. Daarnaast is er sprake van formele macht. Dat is de macht op basis van een positie die je hebt binnen de organisatie. Je hebt immers toegang tot de besluitvorming en dat versterkt je formele positie. Die macht deel je met de andere ambtsdragers. Als het goed is, bewaken kerkenraad en predikant elkaar in de uitoefening van het ambt. Als het erop aankomt kan de kerkenraad een serieuze tegenmacht vormen of ze wordt een strijdveld van elkaar bevechtende kampen.