Wantrouwen vermengt fictie en werkelijkheid

In de fase waarin ze hun eigen mening leren vormen zijn jongeren vaak kritisch ten opzichte van de maatschappij. Maar waar ligt de grens tussen een gezonde kritische houding en wantrouwen? Wat gebeurt er als jongeren niet meer kunnen onderscheiden wat werkelijkheid is en wat fictie? En wat kunnen jongerenwerkers daarin betekenen?

Vooral via internet, maar ook via leeftijdsgenoten en diverse media krijgen jongeren allerlei ideeën over geheime genootschappen voorgeschoteld. (beeld Skip Steuart/Flickr.com)

De jeugdcultuur is verschoven ten opzichte van vroeger. Jeugdculturen zetten zich meestal af tegen de maatschappij en willen die veranderen. Tegenwoordig zien we dat daarbij vaak complottheorieën een rol spelen. Immers, wie zegt dat de informatie uit schoolboeken klopt? Boeken worden goedgekeurd door de overheid, maar is de overheid wel te vertrouwen?

En zijn artsen wel te vertrouwen? Als er geen patiënten meer zijn, hebben zij geen werk meer. Kunnen we er dan wel van uitgaan dat artsen alles op alles zetten om zo veel mogelijk mensen beter te maken?

Deze voorbeelden klinken misschien vaag en ongeloofwaardig, maar ze hebben zeker impact op jongeren die zoekend zijn en minder binding hebben met de maatschappij.

Ver-van-je-bedshow

Geheime genootschappen en complottheorieën lijken wellicht een ver-van-je-bedshow. Toch leven deze ideeën bij veel jongeren en het is belangrijk om daar als jongerenwerker kennis van te nemen, zo benadrukt René Boeije, trainer bij de jongerenwerkersopleiding van de Wittenberg en jongerenwerker bij Youth for Christ in Rotterdam. Hij heeft ervaring met jongeren die geloven in complottheorieën en dan met name in het geheime genootschap de Illuminati (zie kader).

Vooral via internet, maar ook via leeftijdsgenoten en diverse media krijgen jongeren allerlei ideeën over geheime genootschappen voorgeschoteld. Bijvoorbeeld via een boek als Het Bernini mysterie van Dan Brown, de film Lara Croft: Tomb Raider of het populaire computerspel Call of Duty, maar ook via Gargoyles, een serie van Walt Disney waarin één van de hoofdpersonen ontmaskerd wordt als lid van de Illuminati.

In de muziekwereld duiken de Illuminati op in liedjes van zangers als Jay-Z, Eminem en Jonathan Davis, die Obama een ‘Illuminati puppet’ noemt.

Propaganda

René Boeije geeft aan dat vrijwel alle jongeren met wie hij in Rotterdam-Spangen te maken heeft, namen kennen van geheime genootschappen en ook geloven dat ze bestaan. Dat betreft ook christelijke jongeren. Bij straatjongeren is de aanhang het grootst. Zij zien in de complottheorieën een verklaring waarom zij ‘nooit echte kansen hebben gekregen’.

Het geloof in complottheorieën kan goed worden geïllustreerd met het verhaal van Tarik Z., de 19-jarige jongen die eerder dit jaar met een nepwapen het NOS-gebouw binnendrong. Hij gaf zelf aan dat hij geen terroristisch motief had, maar belangrijk wereldnieuws wilde brengen.

In de afgelopen jaren heeft Tarik op internet talloze video’s bekeken die ingaan tegen ‘de propaganda’ van de mainstream media. Hij hield zich obsessief bezig met complottheorieën, bijvoorbeeld over de Nieuwe Wereldorde van de Illuminati, maar ook over 9/11, waarbij het idee is dat (mensen binnen) de Amerikaanse overheid zelf gezorgd zou(den) hebben voor het instorten van de Twin Towers.

Kritisch

Momenteel leeft dit onderwerp misschien (nog) niet zo bij de jongeren met wie je werkt, maar dat kan veranderen. Het is daarom goed om ervaringen hiermee te delen. Juist omdat sommige jongeren weinig binding hebben met de maatschappij, is het belangrijk om via de relaties die ze wél hebben (bijvoorbeeld met hun jongerenwerker) in te gaan op hun twijfels en kritiek.

Sluit aan bij hun leefwereld en probeer de verschillende leefwerelden met elkaar te verbinden. Daag ze uit om kritische vragen te stellen bij complottheorieën. Zo leren ze misschien ook dat ze het christelijk geloof kunnen vertrouwen, dat het geen ideologie of religie is om hen zwak en volgzaam te maken. En dat het koninkrijk van God over een heel andere nieuwe wereld gaat!

De Illuminati

Symbolen van de Illuminati (een onvoltooide piramide en het alziend oog) op de achterkant van het Amerikaanse 1-dollarbiljet.

Met de Illuminati (de ‘verlichten’) worden verschillende historische geheime genootschappen aangeduid. Het oudste geheime genootschap stamt al uit de zestiende eeuw. Sinds een aantal jaren spelen de Illuminati opnieuw een rol in allerlei complottheorieën.

Volgens deze theorieën zouden de Illuminati, of andere geheime genootschappen bestaande uit een kleine groep mensen, de macht over de hele wereld in handen willen krijgen en een Nieuwe Wereldorde willen stichten.

Ondanks wilde speculaties over wie er tot de Illuminati behoren, blijft dat onduidelijk. Mensen met allerlei vormen van macht, van regeringsleiders en grootindustriëlen tot politie- en ambulancepersoneel, kunnen tot de Illuminati behoren.

Tips/media

• Daag jongeren uit om te bewijzen dat de aarde rond is en om de zon draait. Juist door met hen in gesprek te gaan en open te staan voor hun beleving en denkbeelden, blijven ze dichter bij de realiteit en leren ze om vragen te stellen en kritisch te zijn.
• In het boek Free to fall (12+) schrijft Lauren Miller over een toekomst waarin een app al je beslissingen optimaliseert. De keuzes zullen altijd bij je passen, omdat ze gemaakt worden op basis van jouw eigen profiel op sociale media. Maar hoe betrouwbaar is dat profiel?
• Op 6 november 2015 organiseert de Wittenberg in samenwerking met Missie Nederland een trainingsdag voor jongerenwerkers. Deze dag staat in het teken van netwerken, een thema dat op allerlei manieren belicht zal worden. Tijdens deze dag zal in een workshop ook stilgestaan worden bij de impact van de ideeën over de Illuminati.

Agenda

• New Wine Zomerconferentie van 18-24 juli 2015 in Biddinghuizen. Zie www.new-wine.nl/zomerconferentie.
• Teenstreet van 1-8 augustus 2015 in Offenburg (D). Zie www.teenstreet.nl.
• Christelijk festival Graceland van 14-16 augustus 2015. Info en tickets via gracelandfestival.nl.
• Youth for Christ Trainingsevent op 26 september 2015 in Woerden.
• INNOV8-ontmoeting Jong & Geloven (samen met AKZ+) op 30 september 2015.

Met bijdragen van Paul Smit (jeugdwerkadviseur bij het NGJ) en Anko Oussoren (adviseur bij het Praktijkcentrum GKv).