Wat een lied met je doet

Praten we over de betekenis van liederen, dan moeten we het over veel meer hebben dan alleen de tekst, vindt musicus Bart Visser. Wat een lied met je doet, wordt evengoed bepaald door de context en de melodie. Hij illustreert het aan de hand van ‘Amazing Grace’.

Muziek is overal om ons heen te vinden. Of je nu door een kledingwinkel loopt, plaatsneemt in de tandartsstoel of kijkt naar de laatste blockbuster uit Hollywood: telkens klinkt er muziek. Ook in de kerk speelt muziek van oudsher een rol van betekenis. De eerste christenen zongen, verschillende kerkvaders lieten zich lyrisch uit over de grote waarde van muziek en Calvijn was, net als Luther en Zwingli, onder de indruk van de manier waarop liederen harten in vuur en vlam zetten voor God. Muziek is voor de christelijke gemeente van grote betekenis.

Als we in onze kerken van gereformeerde signatuur nadenken over de betekenis van liederen, zal vaak als eerste naar de inhoud en de tekst van een lied worden gekeken. Inhoud en tekst zijn ook heel belangrijk. Bovendien zal het voor de meeste mensen gemakkelijker zijn om iets van de tekst van een lied te vinden dan iets zinnigs te zeggen over de melodie. Iemand kan bijvoorbeeld met argumenten komen waarom hij de tekst van een psalm uit het Liedboek voor de Kerken behoorlijk ouderwets vindt en een ander kan proberen te onderbouwen waarom hij vindt dat de liedteksten in Opwekking een hoog ik-gehalte hebben. Een derde kan illustreren waarom hij van mening is dat veel teksten in het Nieuwe Liedboek niet orthodox genoeg zijn.

Toch is het niet zo dat alleen de tekst bepalend is voor de betekenis die een lied voor iemand heeft. Er zijn niet-talige aspecten aan liederen die de betekenis mede bepalen. Dan heb ik het vooral over de muziek, met zijn ritme en melodie, maar onderschat ook niet hoe de geschiedenis van een lied, ook in het persoonlijke leven van mensen, een lied zijn eigen context geeft, met alle mogelijke emoties, van gehechtheid tot afkeer.

Ik schrijf eerst iets over die brede context van liederen en daarna iets over de betekenis van de muziek voor een liedtekst. Beide aspecten beschrijf ik aan de hand van een heel bekend lied: ‘Amazing Grace’.

Wereldberoemd

Op 17 juni 2015 vond in Charleston in South Carolina een verschrikkelijke schietpartij plaats. In een kerk werden negen mensen, waaronder de predikant, gedood. De dader handelde uit racistische overwegingen. Negen dagen later sprak president Obama tijdens de herdenkingsbijeenkomst. Aan het einde van zijn speech ontroerde hij vriend en vijand door de hymne ‘Amazing Grace’ te zingen. Een toepasselijker lied was niet denkbaar (www.youtube.com/watch?v=IN05jVNBs64).

Het lied ‘Amazing Grace’ werd in 1772 geschreven door John Newton. Newton werkte in zijn jonge jaren in de slavenhandel. Na zijn bekering ging hij theologie studeren en werd hij priester in een anglicaanse kerk. Zijn vroegere leven als slavenhandelaar knaagde flink aan hem. Hij werd een fervent voorvechter van het afschaffen van de slavernij. In het gedicht ‘Amazing Grace’ beschreef hij de ongekende genade van God, die maakt dat elke zonde vergeven kan worden.

Oorspronkelijk werd de tekst op verschillende melodieën gezongen. In 1835 werd het verbonden aan de melodie van ‘New Britain’ (zie figuur 1) en op die melodie werd het wereldberoemd.

Figuur 1.

Door de jaren heen ontwikkelde ‘Amazing Grace’ zich tot een lied van hoop en protest. Het werd gezongen bij revival meetings, bij de protestbijeenkomsten van de burgerrechtenbeweging in de VS en bij begrafenissen. Het kreeg in een plek in liedboeken en op popplaten. Het werd geciteerd in boeken als De hut van oom Tom en gebruikt in films als Amazing Grace, over de strijd van William Wilberforce tegen de slavenhandel. Deze hele geschiedenis resoneerde mee toen Obama dit lied zong.

Wat geldt voor ‘Amazing Grace’, geldt net zo goed voor andere liederen. Veel mensen hebben een lied dat in een bepaalde fase van hun leven belangrijk voor hen was. Een psalm die thuis altijd werd gezongen bij een verjaardag, een Sela-lied uit de doopdienst van je kind, een lied dat klonk bij de begrafenis van een opa of oma. Een lied kan hierdoor allerlei associaties oproepen, positieve en negatieve. En niet alleen liederen, ook muziekstijlen of instrumenten roepen associaties op. De brede context heeft grote invloed op wat een lied met ons doet.

Seat Ibiza

Als je een lied zingt, is er vaak al een heleboel gebeurd met en rond dat lied, vanaf het moment dat het ontstond en op alle plaatsen waar het al gezongen werd. Maar daarbij gaat het om dingen rondom het lied, niet om het lied zelf. Stel dat je die hele context zou missen. Stel dat ‘Amazing Grace’ je volkomen onbekend zou zijn. Wat zouden die woorden dan met je doen en wat zou de melodie daaraan bijdragen?

Tonen en klanken roepen emoties bij mensen op. We staan er niet vaak bij stil, maar het is een bijzonder gegeven, want de tonen zelf kennen geen emoties. Hoe komt het dat we toch het gevoel hebben dat muziek tot onze gevoelens spreekt? Dat komt omdat muziek klinkt zoals bepaalde emoties ‘klinken’. De beweging en het timbre van muziek lijken op de manier waarop mensen hun emoties uiten. Snelle, hoge tonen klinken vrolijk in onze oren, omdat vrolijke mensen vlug praten en (met hoge tonen) lachen. Langzame tonen in een laag register voelen ernstig of droevig, omdat droevige mensen vaak lijdzaam bewegen en ernstige stemmen meestal in een laag register spreken. Muziek beweegt zoals mensen met bepaalde emoties bewegen. Dat bepaalt voor een deel de betekenis die we aan muziek verlenen.

Onlangs kwam ik dit op een heel ander terrein tegen. Als ik mijn kinderen naar school breng, lopen we altijd langs een parkeerplaats waar een Seat Ibiza staat. De achterlichten zien er apart uit. Ze lopen een beetje taps toe, als twee ogen met daartussen een diepe rimpel. Als ik er langsloop, krijg ik altijd het gevoel dat de auto mij boos aankijkt, terwijl een auto dat natuurlijk niet kan. Toch roept de vorm van de achterlichten het gevoel van boosheid en agressie op. En dat komt omdat boze mensen zo kijken.

Muziek wekt bepaalde emoties op, omdat we de klanken associëren met de manier waarop mensen bepaalde emoties uiten. Dit vermogen van muziek bepaalt ten dele welke betekenis we eraan geven. Maar er is meer: de muziek doet ook ontzettend veel met de tekst van een lied.

Uitroepteken

De verhouding tussen tekst en melodie kun je vergelijken met het onderscheid tussen verbale en non-verbale communicatie. Verbaal is de letterlijke boodschap: de woorden en de zinnen. Maar dat verbale wordt in sterke mate gekleurd door de toon waarop het gezegd wordt. Daarbij spelen niet alleen de klank en het volume van de stem een grote rol, maar ook de houding die iemand aanneemt en zijn of haar gelaatsuitdrukking. Als ik tegen mijn vrouw zeg: ‘Nee, ik ben niet boos’, maar dat op een snauwende manier doe, er woedend bij kijk en mijn schouders optrek, weet mijn vrouw dat er iets niet in de haak is. De verbale boodschap wordt gekleurd door alles wat er non-verbaal in meekomt. Precies datzelfde gebeurt als een tekst aan een melodie wordt verbonden.

Laten we eens teruggaan naar het lied ‘Amazing Grace’ om te zien wat muziek doet met de woorden van de liedtekst. De tekst van het eerste couplet luidt:

Amazing grace
how sweet the sound
that saved a wretch like me!
I once was lost, but now I’m found,
was blind, but now I see.

En dan de melodie. Even technisch: de melodie is in een driekwartsmaat, gespeeld in een rustig tempo (andante, ongeveer 76 beats per minute). De tekst is grotendeels melismatisch gezet. Dat betekent dat een lettergreep gezongen wordt over meerdere tonen (zie figuur 2). De melodie bestaat vooral uit sprongen van drie of vier tonen (tertsen, kwarten) en is in majeur. Zij bevat veel tonen die lang worden aangehouden. Die lange tonen – twee tellen of meer – komen allemaal uit de drieklank van het grondakkoord van het lied (in de toonsoort F-majeur zijn dat de f, a en c). We kunnen daarom spreken van een consonante melodie: alle tonen klinken mooi bij elkaar, er is weinig spanning.

Figuur 2.

‘Amazing Grace’ heeft dus een rustig tempo, lettergrepen die lang worden aangehouden en een melodie met weinig spanning. Dit sluit aan bij de manier waarop mensen bepaalde emoties uiten: acceptatie, vertrouwen en een gevoel van ernst. De manier waarop de muziek beweegt, kleurt als het ware de tekst en roept daarbij aansluitende emoties op.

De tekst leent zich daar ook uitstekend voor. Je hoort dat je bent gered door genade en je beseft wat God daarvoor moest doen. Je was ver bij Hem vandaan, maar Hij zocht je op. Hij vond je, Hij bracht je weer thuis. Alles overdenkend ben je overtuigd van het gewicht van deze gebeurtenissen. In één woord: indrukwekkend.

Het is boeiend om te zien wat er met deze tekst gebeurt als die op een andere melodie wordt gezet. De Nederlandse band Trinity heeft dat gedaan (zie figuur 3). Hun melodie heeft een snel en levendig tempo (vivacissimo, 144 beats per minute) en staat in een vierkwartsmaat. Hoewel er enkele melisma’s gebruikt worden, is het grootste deel van de tekst syllabisch gezet. Dat betekent dat de lettergrepen slechts één toon duren, ze worden niet uitgesmeerd over meerdere tonen. De melodie bestaat grotendeels uit korte tonen (achtsten), waardoor er weinig rust in zit. Verder bevat de melodie vooral kleine sprongetjes: telkens één of twee tonen ertussen (in muziektaal: secunden en tertsen). Daarnaast krijgen ook tonen buiten het grondakkoord van het lied de nadruk. Deze tonen vragen om een oplossing (naar het grondakkoord), waardoor er spanning in de melodie zit (zie www.youtube.com/watch?v=XoYtgG2Yw4U, een clip waarin Trinity eerst de traditionele melodie zingt en daarna de eigen versie).

Figuur 3.

Het is duidelijk dat deze tweede melodie de betekenis van de tekst op een andere wijze beïnvloedt. ‘Genade is een lieflijk woord, en – wow – het is ook voor mij!’ Het uitroepteken in deze zin krijgt plotseling de nadruk. En dan: ‘Ik was verloren, maar ben gevonden, ik was blind, maar nu kan ik zien.’ Stel je voor! Je was blind, maar nu zie je klaprozen en de zonsondergang en het gezicht van je kind! De tekst communiceert enthousiasme en dat valt op door de andere melodie.

Op basis van de objectieve tekst zijn beide interpretaties – de ernstige en de enthousiaste – mogelijk. De invloed van de muziek erop is echter groot. De betekenis van de tekst wordt door de melodie in een bepaalde richting gebogen.

Beantwoorden

Als we iets willen weten over wat een lied met je doet, is het belangrijk om naar de tekst te luisteren. Maar dat niet alleen. De achtergrond van en associaties bij een lied spelen vaak een grote rol, ook in emotionele zin. En dat geldt niet minder voor de muziek, die grote invloed heeft op de zeggingskracht van de tekst en wat die tekst al luisterend of zingend met je doet. Het geheel – tekst, muziek, achtergrond en emotionele lading – maakt dat liederen ons zo prachtig kunnen helpen om Gods liefde te beantwoorden. Met heel ons verstand, met al onze kracht en met heel ons hart.

Webtips

www.kerkmuziekvoornu.nl

eredienstcreatief.nl

Leestips

Harold M. Best, Music through the eyes of faith, San Francisco (HarperSanFrancisco), 1993.

M. J. M. Hoondert, A. de Heer en J. D. van Laar, Elke muziek heeft haar hemel. De religieuze betekenis van muziek, Budel (Damon), 2009.

Harrie de Hullu, Tijd voor het geheim van Christus. Het liturgisch jaar in de gereformeerde kerkdienst, Zoetermeer (Boekencentrum), 2012.

F.G. Immink, Het heilige gebeurt. Praktijk, theologie en traditie van de protestantse kerkdienst, Zoetermeer (Boekencentrum), 2011.

Klaas-Willem de Jong (red.), Verbindend vieren. Spelen met vormen en stijlen in de eredienst, Zoetermeer (Boekencentrum), 2013.

Jan Luth, Jan Pasveer en Jan Smelik (red.), Het kerklied. Een geschiedenis, Zoetermeer (Boekencentrum), 2001.

Evert W. van de Poll, Samen in de naam van Jezus. Over evangelische liturgie en muziek, Zoetermeer (Boekencentrum), 2009.

Jan Smelik, Het nieuwe Liedboek in woord en beeld, Zoetermeer (Boekencentrum), 2013.

Theologica Reformata, jaargang 58, nummer 4 (december 2015).