Geroepen

Maar we wisten ons door de Heer geroepen, zo luidt de titel van een pas verschenen boek onder redactie van Caspar Dullemond, Barbara Henkes en James Kennedy. Gerenommeerde historici schrijven erin over kerk en apartheid in transnationaal perspectief (Verloren, Hilversum, 2017).

De titel is ontleend aan wat mijn collega ds. Hans Vonkeman ooit in Opbouw schreef (1999). Hoe kwamen we erbij, vraagt hij zich af, om in Zuid-Afrika aan zending te beginnen, toen de kritiek op het groeiende Zuid-Afrikaanse apartheidsbeleid in Nederland al duidelijk te horen was? In 1957 had hij er nog weinig kijk op, maar bij zijn terugblik was hij duidelijk: apartheid was verkeerd. Maar zendelingen blijven onder welk politiek beleid ook hardnekkig doorgaan met hun werk. Dat stem ik hem toe, want het geldt ook voor mij. Bij mijn uitzending in 1979 wist ik zoveel meer dan hij in 1957.

Deze studie, die niet ongelezen mag blijven, daagde me uit om me te bezinnen op mijn verblijf van 1980-1994 in het Zuid-Afrika van de apartheid. Nu laat ik me inspireren door Caspar Dullemonds hoofdstuk over de vrijgemaakten en apartheid; in een volgende blog ga ik nader in op wat in dit boek bedoeld wordt met het transnationale perspectief.

Open ogen

In 1980 waren de belangrijke beslissingen rond Zuid-Afrika in de grote protestantse kerken in Nederland al gevallen. In 1955 publiceerde de bekende hervormde predikant J. Buskes al een studie over de christelijke onaanvaardbaarheid van het apartheidsbeleid dat sinds 1948 met kracht door de nationalistische Afrikaner regering werd ingevoerd.

De synodaal-gereformeerde missioloog Verkuyl schreef Breek de muren af! (1969) en was actief in het steunen van het Christelijk Instituut van de destijds alom bekende anti-apartheid-Afrikaner Beyers Naudé. De theologische rechtvaardiging van apartheid was wereldwijd al als een ketterij veroordeeld.

In mijn L’Abri-jaren (1976-1979) had ik al eens een lezing gegeven over Alan Boesaks dissertatie Farewell to innocence (1977). Ook Bob Goudzwaard, die in L’Abri regelmatig lezingen verzorgde en goed bekend was met de Zuid-Afrikaanse situatie, opende mijn ogen voor het onrecht van het apartheidsbeleid en de onchristelijke wortels ervan.

Ik was bepaald geen voorbeeld van blanke onschuld toen ik naar Zuid-Afrika vertrok. Ik was negatief over Zuid-Afrika en wimpelde een eerste verzoek om een beroep voor de zending naar de NGK Kampen aan te nemen af. Maar in 1979 gingen mijn vrouw en ik toch ter plaatse poolshoogte nemen, om een beroep te overwegen.

Tijdens ons bezoek spraken we vooral met Hans Vonkeman over de politieke situatie en de gevolgen daarvan voor het zendingswerk. Hij wist ons te overtuigen dat, inderdaad binnen duidelijke begrenzingen, er vrij in KwaZulu gewerkt kon worden. Ook de kennismaking met de jonge zendingsgemeenten en zwarte voorgangers hielpen ons over de streep. Het beroep van de NGK Kampen ervoeren we nu als een roeping. We vonden dat de politieke situatie ons niet mocht weerhouden om in de zending aan het werk te gaan.

De vrijgemaakte traditie

In de NGK Kampen kwam de politiek niet ter sprake tijdens onze voorbereidingen op ons vertrek naar het zendingsveld. Dat paste in het patroon van de vrijgemaakte omgang met de apartheidsproblematiek, zoals beschreven in het voornoemde boek. Zelf bracht ik het ook niet ter sprake.

Om de Kamper positie rond 1980 te begrijpen, wijs ik op een paar dingen die meespeelden. Het Kamper zendingswerk werd eind jaren vijftig opgezet binnen de vrijgemaakte traditie, die in de eerste fasen sterk gekenmerkt werd door cultureel isolement en kerkelijk absolutisme. De keuze voor zending in Zuid-Afrika kwam tot stand door bemiddeling van C. van der Waal, predikant van de vrijgemaakte kerk van Pretoria.

Na de vrijmaking sloten de emigranten zich niet meer aan bij de GKSA (de Doppers), zoals daarvoor gebruikelijk, omdat zij kerkelijk contact onderhielden met de vals geachte synodaal-gereformeerde kerk in Nederland. Maar verder burgerde men in de Afrikaner cultuur in en nam men de nationale normen en waarden daarvan over.

De GKv in het vaderland voer in hetzelfde spoor. De kerkelijke correspondentie met de GKSA hield hen bezig; de apartheidsproblematiek viel buiten hun aandachtsveld. Men voelde zich trouwens stamverwant met de Afrikaners. Met de Doppers wisten zij zich ook door de band van het calvinistisch gestempelde geloof verbonden. Zendingswerk in Zuid-Afrika was daarom geen enkel probleem, alleen kon daarvoor niet met de GKSA samengewerkt worden, zolang zij de kerkhistorische betekenis van de Vrijmaking van 1944 niet erkenden door de band met de synodalen te verbreken.

Op dit cruciale punt week de GKv van Kampen af: zij werkte in zendingszaken wel met de GKSA samen en brak zo met het kerkelijk absolutisme dat de boventoon voerde in de GKv, waaraan in 1967 de kerk stukging. Het zendingswerk werd voortgezet door de (nu) NGK Kampen. Maar wat de politiek-maatschappelijke problematiek van de apartheid aangaat: feitelijk was er op dit punt niet zo veel verschil tussen de nu gescheiden kerkgemeenschappen. Ze maakten deel uit van dezelfde cultuur, waarin ook ik me bewoog, al stond ik er kritisch in.

De prijs

Er hing wel een prijskaartje aan onze zending in Zuid-Afrika. Ik noem slechts een voorbeeld. Als zending speelden we de grote apartheid in de kaart. We hielpen mee aan de ontwikkeling van een zelfstandig thuisland, en maakten het de Afrikaner zending mogelijk de rol te vervullen die voor haar was weggelegd in de voorstellen van de Tomlinson-commissie, ingesteld door de Zuidafrikaanse regering, en die gepubliceerd werden in 1956. Pas naderhand, in 2004, kreeg ik dat door.i

Het waren bewogen jaren, waar we als zendelingen niet zonder kleerscheuren doorheen gekomen zijn. De geboortepijnen van het nieuwe Zuid-Afrika waren hevig en laten tot op heden hun sporen in kerk en samenleving na. Toch, we wisten ons geroepen.