Rechtsstaat?

De Oost-Europeese lidstaten van de EU knoeien steeds meer met de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, lees ik. Onafhankelijke rechters zijn een probleem voor veel regeringen. Het liefst benoemen zij rechters die ze naar hun hand kunnen zetten. Ook in Amerika speelt zoiets. Er komt een nieuwe opperrechter voor het hooggerechtshof en uiteraard probeert Trump via zijn kandidaat invloed op het hof uit te oefenen. Over onafhankelijkheid gesproken!

Het kan natuurlijk goed uitpakken. In Zuid-Afrika kreeg ex-president Jacob Zuma de kans om de voorzitter van het Constitutionele Hof te benoemen. Hij koos tot ieders verontwaardiging iemand die hij dacht naar zijn hand te kunnen zetten. Deze rechter, Mogoeng Mogoeng, blijkt echter een uiterst bekwame man met groot maatschappelijk gezag, toegewijd aan de rechtsstaat. Jacob Zuma kan van deze opperrechter alleen maar gerechtigheid verwachten.

Onlangs las ik een boeiend artikel over de rechtsstaat in het Bijbelse Israël, volgens de idealen van Deuteronomium 16:18-22:29. De rechtspraak en de rechtsgang komen ter sprake, maar ook de rol van rechters en getuigen.

Opperrechter

Het is opmerkelijk: de eerste publieke functionaris die langskomt in de schets van de ideale samenleving in het beloofde land is de rechter (Deuteronomium 16:18-20). Vervolgens komt de organisatie van de rechtspraak aan de orde (hoofdstuk 17:2-13). De koning, in de buurlanden de belangrijkste man om wie het hele rechtsbestel draait, komt pas daarna in zicht (hoofdstuk 17:14-20). Hij speelt echter geen enkele rol in de rechtspraak, ook niet als hoogste rechter in appèlzaken. Hij benoemt zelfs de rechters niet.

Dit functieverlies wijst erop dat het centrum van de rechterlijke macht in Israël niet op aarde, maar in de hemel bij God thuis hoorde: de koning der koningen is Israëls hoogste rechter. Daarom is het hof van appèl in de tempel gesitueerd, waar Gods naam op aarde resideert (Deuteronomium 12). Namens Hem bekleedt een priester het ambt van opperrechter.

Lijkt dit niet op wat wij vandaag de scheiding van de macht noemen? De overheid en de rechterlijke macht opereren ieder in hun eigen onafhankelijke rechtssfeer.

Jaloers

In Israël was de rechtspraak via de tempel met God verbonden. Behalve opperrechter was God echter ook wetgever, die bij monde van Mozes, profeet en middelaar, wetten aan het volk gaf. Zij worden als Thora getypeerd.

Het gaat in Deuteronomium 16-22 niet om een wetstelsel in moderne zin. Daarvoor ontbreekt er te veel. De ‘wetten’ zijn ook in geloofstaal geformuleerd, niet bedoeld voor het juridische bedrijf. Nee, ze bevatten aanwijzingen van hogerhand die een goede samenleving bevorderen, waar recht, gerechtigheid en vrede heersen. Een samenleving die de toekijkende buurvolken jaloers zou maken (Deuteronomium 4:6-8), een missionair motief dat de bedoeling van Israëls verblijf in het beloofde land aangeeft. Dit motiveert ook de rechtspraak.

Gezonde principes, ook goed voor vandaag!

Een verbinding zoals die tussen God, tempel en rechtspraak kennen wij vandaag niet meer. Wij willen, door de geschiedenis geleerd, geen theocratie meer. Dat is voor ons beperkte mensen te hoog gegrepen en veroorzaakte meestal onrecht. Trouwens, in Israël zelf is het ideaal van Deuteronomium ook nooit echt geland. Jawel, God regeert en is betrokken bij de rechtspraak in een land, maar de kerk is daar terecht tussenuit gehaald. De rol van de kerk is eerder profetisch: ze mag lessen trekken uit de Thora en die aan de samenleving, inclusief de rechters, voorhouden. Gezonde principes, ook goed voor vandaag!

Onkreukbaarheid

Ik noem een paar principes uit Deuteronomium die nog altijd actueel zijn. In hoofdstuk 16-22 gaat het om een betrouwbare rechtspraak (zie ook Deuteronomium 1:16-17). De rechters moeten onpartijdig zijn en geen steekpenningen aannemen. Kom daar eens om in veel landen! De rechtsgang mag niet beïnvloed worden, door niemand niet. Dat is een groot probleem, ook in de westerse wereld. Zie Amerika.

Zoek het recht en niets dan het recht: daar rust zegen op voor een land, zegt hoofdstuk 16:20. Dan hebben we goede wetgeving nodig, en betrouwbare instellingen die voor de uitvoering ervan garant staan. In Israël werd de monarchie daarvoor verantwoordelijk gehouden (17:18-19; Psalm 72). Vandaag is dat de overheid, die zich net als de koning in Deuteronomium 17 niet met de rechtspraak inlaat.

De onkreukbaarheid van getuigen is cruciaal in iedere rechtsgang (19:15-21). Het is niet voor niets dat zij de eerste steen moeten werpen bij executie door steniging (17:7), dit bevordert hun eerlijkheid. Onkreukbare getuigen – het is nog steeds een hoofdpijndossier!

Goede toegankelijkheid van de rechtspraak voor iedere burger is ook zo’n gezond principe. In Israël moet er in alle steden een rechtbank zijn (16:18); een ommuurd dorp is al een stad. In familiedossiers komt het op snelle afwikkeling van de zaken aan, daarom mogen in de dorpen ook de oudsten als rechter optreden. Een jonge vrouw, door haar man publiek als hoer vernederd, heeft snel recht nodig (22:15-18). Zo’n zaak kan het beste zonder vertraging binnen de eigen dorpsgemeenschap, waar de onderlinge verhoudingen door zo’n affaire makkelijk beschadigd kunnen raken, afgehandeld worden.

De bereikbaarheid van de rechtspraak voor iedereen (en zo ook de betaalbaarheid ervan) is fundamenteel voor het rechtsgevoel in Deuteronomium. Dat het pro-Deosysteem in de advocatuur door overheidsbezuinigingen in ons land onder druk staat, is beneden Bijbels peil.