Omgaan met boosheid

Hoe ga je persoonlijk, in je gezin en in de gemeente om met boosheid? Drie mensen delen hun ervaringen en expertise op dit gebied.

‘Ik vind woede een goede emotie’

Henk Geertsema (64) is directeur van het Praktijkcentrum. Als maatschappelijk werker en andragoog heeft hij veel met boosheid te maken gehad. Toen hij ruim een jaar geleden ziek werd, besloot hij zijn artistieke talenten en zijn kennis van de sociale wetenschappen samen te brengen in kistjes van emotie.

Henk Geertsema: ‘Het binnenkistje is van gaas; de emoties liggen in het zicht. Heb ik veiligheid genoeg om te kijken naar de boosheid daarbinnen?’

Henk: ‘In therapie kijk je vaak terug op je eigen handelen, op dingen die anderen jou aangedaan hebben en op dat wat het leven je brengt. Pijn, littekens en rauwe gevoelens liggen aan het oppervlak. Maar hoe voorkom je dat gevoelens over je heen slaan? Een veelgebruikte metafoor in de hulpverlening is die van een kast met planken en laatjes. Toen ik ziek werd, ben ik begonnen met het maken van kistjes die passen in deze spreekwoordelijke kast.’

Welke gevoelens stopte je bijvoorbeeld in een kistje?
‘Boosheid, agressie en wraak. Het zijn gevoelens die we onszelf vaak niet toestaan en die in de christelijke wereld meestal worden afgekeurd. Boosheid over onrecht mag misschien bestaan, maar we mogen niet op de stoel van God of de overheid gaan zitten. Maar wat doe je als je toch boos bent? Of als je merkt dat je haat in je hebt? Lever je er strijd tegen? Of beschouw je die gevoelens als een gegeven, waarmee je moet leren omgaan? Haat is verterend, maar woede is zeker ook een positieve kracht, bijvoorbeeld als je je boosheid combineert met liefde om je te verzetten tegen slechte omstandigheden.

De gevoelens van boosheid, woede en wraak zitten nu in een kistje en staan op een plank. Niet weggestopt, maar op een legitieme plek in mijn bestaan. Maar er zit een slotje op, omdat deze gevoelens de neiging hebben om tot uiting te komen op momenten en manieren die we liever niet hebben. De sleutel is voor mezelf: is het terecht dat ik nu boos ben?

Het binnenkistje is van gaas; de emoties liggen in het zicht. Heb ik veiligheid genoeg om te kijken naar de boosheid daarbinnen? Heb ik lieve vrienden of een fijne partner die me kunnen helpen? De gevoelens kunnen lucht krijgen, maar niet ontsnappen op een manier die schade doet.’

Zijn boosheid en woede gevaarlijk?
‘Ik vind woede een goede emotie. Ik denk dan niet alleen aan boosheid om onrecht, maar zie het ook vanuit de psychodynamiek: als iemand anders over een grens gaat die voor jou niet overschreden mag worden, is het belangrijk dat je je kunt weren. Het is goed als je je domein kunt aangeven.

Mensen van mijn generatie hebben erg geworsteld met boosheid en de generatie voor ons mocht het weinig uiten. Ik denk dat jongere generaties dit beter geleerd hebben, maar in hun boosheid spreken ze misschien te snel over fundamenteel onrecht.’

Waar zie jij woede?
‘Woede kan zich aan van alles en nog wat koppelen en zich op verschillende manieren uiten, bijvoorbeeld in en tegen personen en situaties, door middel van controle of zelfs door verstikkende liefde. Haat is de overtreffende trap van woede. Het is woede die niet tot uiting kan komen en mensenlevens van binnenuit kapotmaakt. Ook christenen kunnen aan haat kapotgaan. Daar zou in het pastoraat aandacht voor moeten komen. God weet hoe belangrijk het is dat wij in deze worsteling naast anderen gaan staan.’

‘God geeft boosheid als een kracht’

Gerard van der Schee (65) is voorganger, vredestichter, schrijver en coach. Namens de ABC-gemeenten staat hij in contact met dertig gemeenten. In 2012 begon hij met Goed Boos, een cursus- en toerustingsplatform over communicatie bij irritatie.

Is boosheid een goede emotie?
Gerard: ‘Daar bestaat veel verwarring over. Op basis van wat ik er in de Bijbel over vind, noem ik boosheid een geschenk van God. God is zelf boos, wij zijn naar zijn evenbeeld gemaakt, dus we hebben de emotie boosheid ook in ons. Situaties van onrecht roepen bijvoorbeeld boosheid op. Het is dan natuurlijk belangrijk om na te gaan of jouw beleving van het onrecht terecht is en of je openstaat voor een andere mening. Maar in het algemeen zie ik boosheid positief.

Gerard van der Schee: ‘Heilige woede is dat je de energie van boosheid constructief inzet.’

In de cursussen en gemeenteavonden die ik geef, behandel ik vaak een uitspraak van Gary Chapman: “Hoe zou de wereld eruitzien als er geen boosheid was? Saai!” Stel je een wereld voor mét onrecht, maar zonder boosheid. Wie komt er dan nog in actie? Je hebt de energie uit boosheid nodig om actief te worden voor het goede.

Een andere Bijbelse lijn haal ik uit Efeziërs 4:26: “Als je boos wordt, zondig dan niet.” God accepteert dat we boos zijn, maar wijst op het belang van de juiste reactie. Jona is boos en verward als God met genade reageert op de bekering van Ninevé. “Ben je terecht boos, Jona?” vraagt Hij (Jona 4).

Boosheid mag er zijn, maar onze reactie vanuit boosheid kan zondig zijn. Mijn advies: laat boosheid je in beweging zetten en ga in gesprek met degene die je irriteert. Houd de energie van boosheid vast en gebruik die ten goede. Kijk maar hoe God Kaïn aanspreekt: Ik zie dat je boos bent, let op hoe je nu gaat reageren (Genesis 4).’

Waarom heb je Goed Boos opgericht?
Gerard: ‘Ik werkte in die tijd voor de Evangelische Alliantie en zag te vaak dat gemeenten vastliepen door conflicten. Daarom besloten we om een symposium over boosheid te organiseren.

In aanloop daarnaartoe stelde ik de deelnemers een vraag: hoe vaak heb je in de afgelopen drie jaar een conflict van enige omvang gehad? 90 procent van de 200 deelnemers wist één of meerdere conflicten te noemen. De vervolgvraag was: heb je hierover in de afgelopen jaren een preek of Bijbelstudie gehad? Minder dan een derde van de aanwezigen reageerde hierop positief. Ik ontdekte een groot gebrek aan Bijbelse visie op het omgaan met boosheid en irritaties. Voor mij was dat een reden om Goed Boos op te richten. Als christenen moeten we leren om relaties te herstellen. We zijn geroepen om vredestichters te zijn (Romeinen 12:9-21).’

Hoe zouden we dan moeten reageren?
‘We zijn zo bang voor boosheid dat we het met de mantel der liefde bedekken. Daardoor woekert onenigheid en onrecht voort. Waarom pakken we het niet op, met hulp van God? Allereerst in onszelf. Je kunt niet van een ander eisen dat hij goed omgaat met boosheid, maar je kunt je eigen boosheid wel beter leren hanteren.’

Is boosheid niet vaak een uiting van onmacht?
‘In sommige gevallen wel. Zelf heb ik dat ervaren toen ik in één van mijn banen weinig ruimte kreeg van de directeur. Als je niet weet hoe je hierover moet praten, word je gemakkelijk bitter.

‘Toen mijn zoons klein waren,
heb ik hun geleerd dat ze wel mogen schoppen’

Maar onmacht is niet de enige bron voor boosheid. Ik onderscheid vier o’s: onrecht (op grote of kleine schaal), onmacht, onvriendelijkheid (in ontmoetingen) en onvrede (met jezelf, je situatie, je grenzen of je gezondheid). God is bewogen met ons in het onrecht en in onze onmachtige situaties en relaties en wijst ons zijn weg om ermee om te gaan. Satan, die we ook wel de boze noemen, doet als verdeler zijn best om onze boosheid te misbruiken. Geef Satan geen voet, zegt Efeziërs 4:26. Besef dat God boosheid geeft als een kracht die je kunt inzetten.’

Mag boosheid fysiek worden?
‘Vanuit boosheid wil je je afreageren. Toen mijn zoons klein waren, heb ik hun geleerd dat ze wel mogen schoppen, maar alleen onder de knie. Dat heb ik vroeger als kind ook weleens gedaan. De machtspositie die de ander tot dat moment over me had, veranderde daardoor. Maar het is beter om niet fysiek te reageren, zeker als je merkt dat je de ander pijn wilt doen, als wraak en niet om hem als het ware wakker te schudden. Zorg er als volwassene sowieso altijd voor dat je in gesprek gaat over je boosheid, direct of nadat je even stoom hebt afgeblazen. Geef je grenzen aan en maak de ander duidelijk waarom iets volgens jou echt niet kan.’

Is goed boos zoiets als heilige woede?
‘Ja. Heilige woede is mijns inziens dat je de energie van boosheid constructief inzet. Je kunt heilig verontwaardigd zijn over een situatie. In Marcus 3:5 zie je dat bij Jezus, die goed boos was. Maar Jezus’ boosheid rond gedrag gaat altijd samen met bewogenheid met de persoon. Hij reageert zowel boos als diepbedroefd. Dat hoop ik steeds meer van Hem te leren: bewogen te zijn met mensen, ook al roept hun gedrag soms irritatie op.’

Gerard van der Schee heeft drie boeken geschreven over goed boos zijn: een werkboek voor cursisten, een reeks Bijbelstudies met gespreksstof en een boek voor leidinggevenden. Zie goedboos.com.

‘Het vraagt lef om naar jezelf te kijken’

Linda Klein is als kinder- en jeugdpsychotherapeut werkzaam in de ggz. Ze schreef de boeken Boos!, Bang! en Verdrietig, waarmee ze ouders en kinderen wil helpen om emoties bespreekbaar te maken.

‘In de hulpverlening gaat het altijd over emoties’, zegt Linda. ‘Ik kom kinderen tegen die moeite hebben met het uiten van emoties, maar ook kinderen die overlopen van (bepaalde) emoties. De redenen hiervoor zijn zo verschillend als de kinderen zelf. Als ouder wil je de emoties van je kinderen graag begrijpen en leren hanteren. Dat is een zoektocht, waarin je jezelf zeker tegenkomt. Ik gun het alle ouders en kinderen dat ze over emoties kunnen praten.’

Linda Klein schreef naast Boos! de boeken Bang! en Verdrietig.

Hoe help je je kind om met emoties om te gaan?
‘Dat hangt van de ontwikkelingsfase af. Bij jonge kinderen, peutertjes, staat de emotiethermostaat als het ware nog niet goed afgesteld. Emoties wisselen elkaar snel af. Als ouder speel je hierop in door te benoemen, grenzen te stellen en rust te creëren.

Oudere kinderen hebben je voorbeeld en je aanpak nodig om hun boosheid er te laten zijn, zonder het in woede te laten ontaarden of te veel in te slikken. Ook in andere fasen zoek je als ouder met je kind de balans tussen inslikken en uitbarsten.

Conflicten horen bij het leven op aarde, in het groot bij volwassenen, in het klein bij kinderen. In je ouderschap kun je dan ook niet zonder boosheid. Als een kind thuis leert om ruzie te maken en te herstellen, is dat heel waardevol. Kracht kunnen uiten, fouten maken, vergeven, herstellen: dat zijn prachtige Bijbelse principes.’

Heb je daar wel woorden voor (nodig)?
‘Als ouders heb je een hele verantwoordelijkheid, zeker ook in het hanteren van je eigen emoties. De wijze waarop jij je eigen boosheid reguleert, heeft meer invloed op je kind dan wat je tegen hem of haar zegt. Het vraagt lef om naar jezelf te kijken. Durf ik de kracht van boosheid in mijzelf te ervaren? Zie ik overal beren op de weg? Welke boodschap heb ik in het verleden zelf meegekregen over het laten zien van mijn emoties?’

Je zoontje van 9 komt vaak boos uit school. Wat doe je?
‘Het is belangrijk eerst na te gaan wat er aan de hand is. Is hij altijd al explosief of is dat echt iets van de laatste tijd? Het ene kind heeft nu eenmaal meer power in zich dan het andere. Probeer vervolgens uit te zoeken wat er speelt: ik zie dat je de laatste tijd niet zo lekker in je vel zit, hoe komt dat?

Begrip en erkenning zijn ontzettend belangrijk, maar dat betekent niet dat je al het gedrag dat voortkomt uit de boosheid van je kind goedkeurt. Wees daarin helder: ik snap nu beter waarom je zo boos bent, maar stoelen op de grond gooien kan echt niet. Soms is een luisterend oor voldoende, soms moet je op zoek naar oplossingen of alternatieven aanbieden. Zo voelt je zoontje zich geliefd en serieus genomen en leert hij zichzelf beter kennen.’

Waarom heb je de boeken Boos!, Bang! en Verdrietig geschreven?
‘Ik heb het idee dat de boeken tegemoetkomen aan een behoefte. Het is gewoonweg lastig om de drukke dagelijkse gezinspraktijk te managen, laat staan alle gevoelens die binnen het gezin spelen. Als je spelenderwijs met je kind leert praten over verdriet, schaamte, schuld en boosheid, verrijkt dat jouw relatie met je kind. Het maakt het niet erger, jij en je kind voelen juist verbondenheid. Het versterkt je ouderschap. Ik ben ervan overtuigd dat ouders die met hun kinderen van jongs af aan emoties kunnen delen, daar hun leven lang profijt van hebben.’