Een lerende kerk is een levende kerk

Doordat de middagdiensten aan populariteit inboeten, dreigt ook het onderwijs in de kerken te vervlakken. Dat is jammer, vindt Klaas van den Geest. Want juist onze aloude gereformeerde papieren bevatten waardevolle antwoorden op de geloofsvragen van vandaag.

De ontwikkeling dat middagdiensten minder bezocht worden, lijkt onomkeerbaar. Een onderzoekje van enkele jaren geleden laat zien dat dit verschillende redenen heeft. Een ervan is de steeds grotere nadruk op de kwaliteit of intensiteit van erediensten. Kerkdiensten moeten topervaringen zijn met aandacht voor veel verschillende doelgroepen en thema’s, voor goede muziek en opwekkende zang. Daardoor werden vooral de ochtenddiensten steeds zwaarder en voller.

Het zware accent op ochtenddiensten heeft gezorgd voor vermindering van het belang van de middagdienst. ‘Aan een dienst heb ik meer dan genoeg’ hoor je nogal eens. Dat leidt tot een nogal treurige bezetting op zondagmiddag, een mislukt feestje. Afschaffen ligt voor de hand. Waarom doorgaan met iets waar steeds minder mensen veel van verwachten? In veel kerken is dat station al gepasseerd. Voorzichtig zeg ik: in de NGK iets eerder dan in de GKv. Maar dat is een kwestie van tijd.

Ballast

Dat is de realiteit. Maar denken we wel bewust na over de gevolgen? Veel ontwikkelingen voltrekken zich vanzelf, reflecteren we er ook op? Middagdiensten waren altijd vooral leerdiensten. Zelf besteed ik daar veel zorg aan, want ik wil voorkomen dat onderwijs een geestdodende herhaling wordt. In middagdiensten denk ik met de gemeente na over vragen die vooral de inhoud van ons geloven raken en de vitaliteit en diepgang ervan. Wat betekent het om als gereformeerden te geloven in deze tijd? Hoe houden we het geloof dat we samen belijden en delen bij de tijd? In de middagdienst houden we onze gereformeerde papieren, onze belijdenis, levend.

Of vinden we die kerkelijke leer maar ballast, omdat christenen toch allemaal hetzelfde geloven? We zijn immers allemaal verbonden met Jezus. Dat is mooi gezegd, maar toch wat dun. Er bestaan wel degelijk relevante verschillen tussen christenen en kerken. Het is impopulair om dat te benadrukken. We associëren dat met kerkelijke scherpslijperij, dogmatische of theologische discussies en die hebben te vaak geleid tot verdeeldheid en scheiding. Verschillen kun je echter ook zien als leerpunten, kansen om te groeien in diepgang van geloven. Het is waardevol om hierover met andere kerken en christenen vanuit de Bijbel door te praten.

Gereformeerd geloven

Ik verlang zeker niet terug naar het soort duidelijkheid dat er vroeger was, waarin we ons veilig voelden doordat alles haarscherp kerkelijk afgegrensd was. Geloven in Jezus Christus is niet hetzelfde als geloven in een helder ommuurde en omlijnde kerk. Dat laatste leidt alleen maar tot vervreemding en verwijdering. Maar juist vanuit een geloof waarin Christus centraal staat, hoop ik dat kerken blijven zoeken naar verdieping, naar de inspirerende kern van gereformeerd geloven; niet omdat we gereformeerd willen blijven maar omdat we gereformeerd willen worden. Gereformeerd geloven heeft nooit het kerkinstituut als eerste focus gehad (al is dat er wel van gekomen). Het ging eerder om een manier van Bijbellezen, die terug wil naar het hart, Christus. Zodat we voortdurend verder vernieuwd worden door de herscheppende kracht van de heilige Geest (Romeinen 12:2), vanuit grondige en verrassende Bijbeluitleg.

Als ik leerdiensten verzorg, probeer ik dat te laten zien: hoe Gods Woord ons nieuwe inzichten geeft en nieuwe impulsen aan ons geloof en leven. Het gaat in de middagdienst om de vraag hoe we ons geloof kunnen verdiepen en weerbaar maken.

Hartverzakking

Dat het bezoek aan de middagdienst terugloopt, lijkt onomkeerbaar. Maar hoe voorkomen we dat ons geloof zelf gaat lijden aan een hartverzakking? Hoe zorgen we dat we niet kleurloos worden en oppervlakkig?

Sommigen zullen zeggen: we hebben toch het kerkelijke onderwijs, catechese? Dat is inderdaad is een groot goed. Maar is ook dat niet hier en daar aan het verdwijnen? We investeren veel in jeugdwerk, maar dat is iets anders dan catechese. Het zou goed zijn als kerken nadenken over creatieve vormen van kerkelijk onderwijs en nieuwe programma’s ontwikkelen. Dat zal niet op zondagmiddag gebeuren – alhoewel, waarom ook niet? We moeten een lerende kerk blijven, en dat houdt meer in dan alleen nieuwe kennis opdoen. Het betekent ook dat we reflecteren op ons geloof en christen zijn in de wereld van nu en in de lijn van de kerk van alle eeuwen.

Leerplan

De keerzijde van leren is onderwijzen. Kerkenraden hebben daarin een unieke verantwoordelijkheid, als geestelijke leiders. Zij hebben de opdracht gekregen om de leer te bewaren en over te dragen. Het Woord komt van boven. God spreekt, dus de kerk heeft ‘leergezag’. Wil je dit serieus aanpakken, dan moet je dat niet ook nog in de ochtenddienst willen proppen, maar daarvoor afzonderlijke programma’s ontwikkelen.

Ik denk aan een kerkelijk leerplan, waarin we heldere doelstellingen beschrijven voor verschillende doelgroepen. Het is goed dit te ontwikkelen in samenspraak met de doelgroepen zelf, waarbij je de vragen die bij hen leven kunt belichten vanuit antwoorden die er al eeuwen liggen. Natuurlijk is dit geen verplicht programma voor ieder gemeentelid, – wat zou je trouwens kunnen of willen verplichten? -, maar door thema’s in deze tijd te plaatsen, prikkel je mensen tot deelname. Bijvoorbeeld: hoe vind ik Gods plan voor mijn leven? Deze persoonlijke vraag kun je goed bespreken vanuit de aloude Bijbelse leer over Gods verborgen en geopenbaarde wil. Ook vragen rondom het levenseinde of -begin, of over wat het volgen van Jezus en wedergeboren zijn betekenen, kun je behandelen vanuit onze belijdenis.

Zo zorg je voor continuïteit in het geloof der eeuwen. En voor verdieping daarvan, door oude antwoorden opnieuw te doordenken in relatie tot de vragen van nu.