Zonder christelijk geloof geen westerse cultuur

Zonder het christelijk geloof zou er nooit een #metoo-affaire zijn geweest. Want voor de komst van het christendom vond men het in Romeinse rijk normaal dat machtigen met hun ondergeschikten deden wat ze wilden. Een meester mocht zijn slaven en slavinnen gebruiken zoals hem dat beliefde. Waarom zou een machtige filmbaas, ambtenaar of zakenman dat dan ook niet mogen doen?

Omdat wij geloven dat alle mensen gelijk zijn. Machtige mannen zijn niet meer waard dan vrouwen die voor hun carrière afhankelijk van hen zijn. Datzelfde geldt voor mensen met een handicap, kinderen, mensen met weinig inkomen of van een ander ras. Iedereen is gelijk. Dat is uitgebreid verwoord in de ‘Universele verklaring van de rechten van de mens.’ Toch is deze verklaring veel minder ‘universeel’ dan ze lijkt. Grotendeels is ze de vrucht van een eeuwenoude Europese traditie, ook wel bekend als het christendom. Onze westerse cultuur is fundamenteel bepaald door het evangelie.

De Jesajamuur bij het hoofdkwartier van de VN in New York.

Ik ben opgegroeid met de overtuiging dat er een grote kloof is tussen kerk en wereld, zoals er een grote kloof is tussen God en zondige mensen. Paulus’ woorden uit Romeinen 12:2 past daar goed bij: ‘U moet uzelf niet aanpassen aan deze wereld, maar veranderen door uw gezindheid te vernieuwen.’ Maar het is belangrijk om je te realiseren dat de ‘wereld’ van Paulus in veel opzichten anders is dan onze ‘wereld’. In de loop van de eeuwen is cultureel gezien onze ‘gezindheid’ sterk veranderd. Onze cultuur is sterk gestempeld door het christelijk geloof.

Het is onder westerse christenen populair om vooral negatief te spreken over de eeuwen waarin de kerk en het christelijk geloof een dominante positie hadden. Begrijpelijk, want het christelijk geloof is in veel opzichten bedorven door de kerk en christelijke machthebbers. Kruistochten, inquisitie en afpersing door te dreigen met eeuwige straf, vormen slechts het topje van de ijsberg.

De hedendaagse beeldvorming over de kerk en het christelijk geloof negeert daarbij de fundamentele bijdragen die zij hebben geleverd aan de ontwikkeling van bijvoorbeeld moderne wetenschap, culturele minderheden en democratie. Vooral het tegendeel wordt betoogd: het christelijk geloof heeft al die ontwikkelingen geprobeerd tegen te houden.

Het heeft dan wel iets aantrekkelijks voor een christen om het hele tijdperk waarin de kerk en christelijk geloof belangrijke machtsfactoren in de wereld waren af te schrijven. Het maakt je als christen misschien aanvaardbaarder voor niet-christenen. Je kunt jezelf presenteren als een (post-)modern mens die grotendeels de kritiek op het benepen christelijke verleden deelt. Het biedt ook ruimte voor vernieuwing, voor opnieuw ontdekken wat het betekent om christen te zijn. De laatste jaren zijn waarschijnlijk daarom veel (fake-)theologen geïnteresseerd in de vroegchristelijke kerk. Die droeg nog niet de ballast van het christendom zoals het zich daarna ontwikkeld heeft.

Vanzelfsprekend

Het is ook niet erg aantrekkelijk om met weemoed of verontrusting te kijken naar de ondergang van het christendom als culturele factor in het Westen, omdat radicaal-rechts dat ook doet. Wilders en Baudet werpen zich op als verdedigers van de ‘joods-christelijke’ cultuur of identiteit. Dat doen ze over het algemeen wel bijzonder oppervlakkig. Toen Wilders werd gevraagd wat die cultuur dan inhield, kwam hij niet veel verder dan: ‘eigen volk eerst’. Ook Baudets stellingname lijkt eerder racistisch dan christelijk. Laat daarom het spreken over de christelijke wortels van onze cultuur niet door hen kapen.

Replica van Dali’s schilderij ‘Jesus on the cross’.

Je eigen cultuur zien is nog niet zo eenvoudig. Wat ‘cultuur’ is, ga je vaak pas zien in de ontmoeting met anderen. Zo heb ik door de ogen van buitenlandse christenen naar Nederland leren kijken. Verschillende keren zei zo iemand tegen mij dat hij Nederland zo’n christelijk land vond. Als ik dan vroeg wat hij bedoelde, wees hij me steevast op dingen die ik vanzelfsprekend vond: medische hulp, onderwijs, eerlijke rechtspraak, allemaal beschikbaar voor elk mens, onafhankelijk van kaste, ras, sekse of afkomst. Dat is nu echt christelijk. Heel anders dan in zijn eigen land waar christenen zelf vaak tweederangsburgers zijn.

Maar ook andere ‘buitenstaanders’ hebben me geholpen te ontdekken hoe christelijk onze cultuur eigenlijk is. Ik denk dan vooral aan de boeken Ongelofelijk van Yvonne Zonderop en Heerschappij. Hoe het christendom het Westen vormde van Tom Holland. Twee schrijvers die geen belijdend christen zijn, maar aantonen dat zonder het christelijk geloof onze westerse cultuur niet zou bestaan.

Christelijke wortels

Voordat Holland Heerschappij publiceerde, schreef hij populair-historische boeken en maakte televisieprogramma’s over het Romeinse Rijk en over de islam. Juist de confrontatie met die niet-westerse culturen opende zijn ogen voor het unieke karakter van de westerse cultuur. In het christelijk geloof is de gekruisigde, lijdende Christus de verhevene, degene die regeert. Dat is uniek: niet de machtige regeert, maar de lijdende. Dat geloof heeft ons denken, onze cultuur gevormd. Zo nemen de meeste (westerse) mensen als vanzelfsprekend aan dat het beter is te lijden dan lijden te veroorzaken en dat elk leven gelijke waarde heeft. Dat is typisch christelijk.

Ook Zonderop wijst op de christelijke wortels van onze samenleving. Juist in landen die gestempeld zijn door het christelijk geloof vind je een liberaal democratisch staatsbestel. Bij het christendom past dat elk individu ertoe doet, onafhankelijk van afkomst, ras of cultuur. Daarbij is het christelijk geloof nooit af. Altijd weer is er debat en ontwikkeling. ‘Zelfs God is niet eenduidig’, zegt Zonderop. Hij is immers drie-enig?

Humanisme

Een spannende vraag is wat de verminderende invloed van het christelijk geloof in het Westen betekent voor onze samenleving. Kunnen de waarden die onze samenleving stempelen zonder het christelijk geloof blijven bestaan? Of komt daar steeds meer nieuw tribalisme – eigen bubbel eerst – voor in de plaats?

Als christen denk ik dat het goed is om kritisch, maar ook met dankbaarheid terug te kijken naar de westerse geschiedenis van het christendom. Om niet mee te gaan in de negatieve framing ervan, maar de waarden die onze samenleving positief gevormd hebben publiek te blijven herkennen en ondersteunen.