Spelen met bijbelverhalen

Geloven met al je zintuigen is belangrijk voor Irma, Marjolijne en Annelies. Alle drie zijn ze daarom razend enthousiast over Godly Play, een manier van werken om bijbelverhalen door te geven aan kinderen en volwassenen. Godly Play doet een beroep op allerlei zintuigen: de bijbelverhalen hoor je niet alleen, je ziet, proeft en voelt ze ook.

Het is alweer een kleine twintig jaar geleden dat Irma Visser, coördinator van Godly Play Nederland, voor het eerst kennismaakte met Godly Play. De werkwijze heeft haar niet losgelaten. Sterker nog, ze is nu nog minstens zo enthousiast als toen. ‘Ik kwam Godly Play voor het eerst tegen op een boekenbeurs en vond het een mooie methode, omdat het een beroep doet op al je zintuigen. In eerste instantie heb ik geprobeerd het gedachtegoed te integreren in mijn eigen manier van werken bij het leiden van de kindernevendienst in onze kerk. Later kwam ik in aanraking met een van de grondleggers van Godly Play in Nederland, Jacolien Lambregtse die met haar collega Christi Loor in Den Haag serieus werk ervan maakte. Zo is het balletje gaan rollen.’

Godly Play

Wat Godly Play precies is, is moeilijk onder woorden te brengen – je moet het vooral ervaren. Toch doet Irma een poging. ‘Godly Play is een manier van werken waarbij je meerdere zintuigen van kinderen aanspreekt om bijbelverhalen en verhalen uit de kerkelijke traditie door te geven. Kinderen krijgen op meer manieren toegang tot een verhaal dan alleen via de oren. Zo vinden ze zelf betekenis in een verhaal voor hun eigen dagelijkse leven.’

Spelelement

Het spelelement is daarbij van cruciaal belang, aldus Irma. ‘Als je iets met een kind wilt doen, sluit je aan bij de taal van dat kind. De moedertaal van kinderen is bovendien spel. Dat zie je al bij jonge kinderen die nog niet kunnen praten: zij wijzen ergens naar of gebruiken gebaren als ze iets willen. Kinderen uiten zich in de taal van handelingen, symbolen en voorwerpen waardoor je als ouder je kind al begrijpt nog voordat het kan praten. Ook iets oudere kinderen communiceren door middel van spel. Ze spelen iets na of doen alsof ze iemand anders zijn, bijvoorbeeld een vader, moeder, treinconducteur of dominee.’ Spel zit altijd vol creativiteit, verwondering, fantasie en expressie. ‘En spel is vrijwillig’, benadrukt Irma. ‘Je kunt een kind niet dwingen om te spelen, dat doet het uit zichzelf. Ik denk dat daarom juist het spel zo belangrijk is bij Godly Play: kinderen gaan aan de slag met de Bijbel.’

Kindertaal

Dat spelelement krijgt onder meer vorm door gebruik te maken van houten figuren waarmee de verteller de bijbelverhalen uitspeelt. ‘Daarbij wordt een beroep gedaan op alle zintuigen. Kinderen horen het verhaal en zien intussen wat er gebeurt in een verhaal. De verteller maakt niet alleen gebruik van figuren die iets doen en die bewegen, maar ook van bepaalde handelingen en gebaren die kinderen heel goed onthouden en vaak ook overnemen. Zelfs proeven is soms onderdeel van een vertelling, zoals bij het verhaal van de uittocht uit Egypte waar kinderen matzes kunnen proeven.’ Tijdens een Godly Playvertelling zit de verteller samen met de deelnemers in een kring op de grond. Met behulp van beeldend materiaal zoals mooie platen en houten figuren vertelt hij een bijbelverhaal of een verhaal uit de kerkelijke geschiedenis. Daarna stelt hij vragen om de deelnemers te helpen dieper het verhaal in te gaan. Na het verhaal en het gesprek gaan de deelnemers aan de slag met een vrije verwerkingsvorm, bijvoorbeeld met klei, krijtjes, Kapla of ander constructiemateriaal. Tot slot vindt een feestelijke afsluiting plaats. ‘De bedenker van Godly Play, Jerome Berryman, heeft zo’n honderdtwintig verhalen gemaakt die geschikt zijn voor deze manier van werken’, vertelt Irma. ‘Die verhalen zijn bedacht voor kinderen, maar ook heel geschikt om aan een groep volwassenen te vertellen.’ Het verhaal van de Goede Herder sprak Irma in het bijzonder aan toen ze dat hoorde vertellen via de Godly Playmethode. ‘Net als bij de andere gelijkenissen uit de Bijbel wordt dit verhaal volledig uitgespeeld met houten figuren. De verteller beweegt de figuren tijdens het verhaal. Als luisteraar zie je de Goede Herder letterlijk voorop gaan en je ziet dat zijn schapen Hem volgen naar het gras en naar het water. Elk schaapje volgt de herder op zijn eigen manier: de een huppelt, de ander langzaam lopend; elk schaapje heeft zo zijn eigen karakter. Dat alles gebeurt in stilte, waardoor er ruimte komt voor je eigen ervaringen. Je denkt na over de plekken waar jij op adem komt en over het koele, heldere en frisse water in jouw leven.’ Het verhaal raakte Irma zo, omdat het verloren schaapje haar deed denken aan iemand die zij in die periode verloren had. ‘Diegene had een ingewikkeld leven geleid en was gestorven. Hij was heel alleen geweest in zijn strijd. Toen ik het verloren schaapje zo alleen zag afdwalen, raakte die eenzaamheid mij enorm, net als de zoektocht van de herder die daarop volgde. Het schaapje voelde zich weliswaar verloren, maar er was wel iemand die naar hem zocht.’

Grote glimlach

Voor Marjolijne Yska, die Godly Play gebruikt tijdens de kindernevendienst in haar kerk, zorgden het horen van het verhaal van Abraham en Sara voor een soortgelijke ervaring. Het was het eerste verhaal dat ze via Godly Play hoorde. ‘Ik was met een vriendin bij de introductiedag van Godly Play en zie ons nog zo zitten, op de grond in een kring. Ik werd helemaal meegezogen in het verhaal.’ Ook het tweede verhaal dat ze hoorde, het verhaal over de schepping, maakte indruk op Marjolijne. ‘Dat verhaal begint heel sterk met de vraag wat het grootste geschenk is dat jij ooit hebt gekregen. De verteller zegt vervolgens dat er in het begin niets was, behalve misschien een heel grote glimlach. Tegelijk rolt hij een zwarte rol uit, tegen de leesrichting in, alsof je teruggaat in de tijd. Op die rol tekent de verteller met zijn vinger een grote glimlach. De eenvoud van dat gebaar raakte mij, die simpele glimlach zei mij zoveel meer dan de woorden uit Genesis die ik kende, over Gods Geest die over de oervloed zweefde. Die glimlach liet mij zien dat God op zoek was naar een relatie.’ Ook de vertelling over de scheppingsdagen zette Marjolijne op een andere manier aan het denken. ‘Elke dag werd als een geschenk gepresenteerd van God aan ons. Ook daarin proefde ik iets van de relatie die God met ons wil.’

‘In het begin was er niets, behalve een grote glimlach’

Ook Annelies Rebel werkt graag met Godly Play. Bij haar zorgde de methode zelfs voor een gevoel van thuiskomen bij haar eigen geloof en traditie. ‘Ik herinner mij nog goed de eerste keer dat ik het verhaal van de Goede Herder hoorde, verteld op de Godly Playmanier. Het verhaal zorgde ervoor dat ik weer voelde dat ik ergens bij hoorde, dat er Iemand is die voor mij zorgt en mij geborgenheid geeft. Voor het eerst sinds lange tijd voelde ik dat weer bij mijn eigen achtergrond en geloof.’

Alle zintuigen

Voor Irma, Marjolijne en Annelies geldt dat het gebruiken van al hun zintuigen helpt zich met de bijbelse vertellingen te verbinden. Irma licht toe: ‘In het verhaal over de uittocht uit Egypte bijvoorbeeld mag iedereen de matzes proeven. Ook de tastzin doet mee: de figuren lopen door de woestijn en daarvoor gebruikt Godly Play echt zand. De kinderen mogen daarna ook zelf met de figuren en het zand spelen.’ Marjolijne vult aan: ‘Juist het gebruiken van al je zintuigen is wat Godly Play zo uniek maakt: je hele zijn wordt aangesproken. Je hoort en proeft niet alleen, er valt ook veel te zien. Een tijdje geleden vertelde ik het verhaal van de ark en de tabernakel, de kinderen kunnen dan zien hoe dat er allemaal uitzag. Wat ik misschien nog wel het belangrijkste vind: je wordt ook uitgenodigd te voelen. Zo blijft een bijbelverhaal niet iets van heel lang geleden, maar wordt het een verhaal van jou en mij.’ De gebaren die gebruikt worden helpen daarbij, vertelt Marjolijne. ‘Als de verteller zegt dat God heel dicht bij Mozes komt, beweegt hij zijn hand naar Mozes toe en vouwt hem als een soort kommetje om Mozes heen. Dat soort gebaren zegt meer dan duizend woorden.’ Ook Annelies ervaart de meerwaarde van gebaren. ‘Bij het verhaal over de schepping zegt God meermaals dat Hij zag dat het goed was. Elke keer als die zin voorbij komt, raakt de verteller heel eerbiedig als een zegenend gebaar met zijn vingertoppen de plaat aan waarop de scheppingsdagen staan afgebeeld. Dat soort gebaren zijn heel krachtig en worden perfect onthouden.’

Navertellen

Kinderen kunnen de verhalen vaak letterlijk navertellen, zelfs als ze die nog maar een keer gehoord hebben, vertelt Annelies. Ook Irma heeft die ervaring. ‘Kinderen onthouden alles veel beter, juist doordat al hun zintuigen worden aangesproken. Ik denk dat het spelelement daarbij enorm helpt.’ Irma traint ook leerkrachten uit het openbaar onderwijs om te werken met Godly Play. Die merken dat leerlingen dankzij deze manier van vertellen bijbelse personages veel beter onthouden. ‘Ze weten ineens precies dat Abraham degene was die op weg ging naar een nieuw land. Ze onthouden alles veel beter.’ Ze onthouden dingen op een andere manier, aldus Irma. ‘Door te spelen verbinden kinderen een verhaal met hun eigen leven. Ik herinner me een kind dat naar aanleiding van het verhaal van Abraham en Sara buiten een heel parcours uitzette met pionnen en kleden uit de schuur. Hij vroeg de andere kinderen dat parcours af te leggen. Daarvoor moesten ze ook ergens onderdoor kruipen, om te ervaren hoe het voelt als jij zelf soms in de verdrukking zit. Dit was een jongen die opgroeide in een gezin waar ook pleegkinderen woonden, dus hij wist heel goed hoe moeilijk het leven kan zijn.’ Godly Play is niet alleen maar mooi en leuk, het kan ook heel moeilijk zijn, ervaart Annelies in de praktijk. ‘Ik vind het lastig om kinderen in de focus van het verhaal te houden. Niet elk kind is het gewend om aandachtig te luisteren en ikzelf kan ook snel weer afgeleid worden als kinderen er doorheen praten of tussendoor van alles vragen. Daarbij is Godly Play ook niet heel flexibel. Elke beweging, elk gebaar en elk materiaal is voorgeschreven. Dat maakt de drempel hoog om ermee te beginnen: je moet de juiste materialen aanschaffen, een training volgen en elke bijeenkomst goed voorbereiden. Het vraagt om een hele investering op verschillende terreinen.’ Irma relativeert: ‘De materialen kun je kopen bij speciale ateliers, maar dat hoeft natuurlijk niet. Je kunt ook laagdrempelig beginnen en zelf kartonnen figuren maken. Zand vind je gewoon in de zandbak en de driedimensionale poppetjes die in de ateliers gemaakt worden, kun je vervangen door simpele pionnetjes. Je kunt het zo gek maken als je zelf wilt.’