Een betere wereld begint ook bij jezelf

De Heer richtte zich tot mij: ‘Waarom gebruiken jullie in Israël toch het spreekwoord: Als de ouders onrijpe druiven eten, krijgen de kinderen stompe tanden? Zo waar ik leef – spreekt God, de HEER -, nooit meer mag iemand bij jullie in Israël dit spreekwoord in de mond nemen! Ezechiël 18:1-3

Bij de pakken neerzitten vanwege de fouten die je ouders hebben gemaakt? Doe het niet, zegt God in Ezechiël 18. Iedere generatie is verantwoordelijk voor zijn eigen keuzes. Je bent geen slachtoffer van je verleden, maar mag altijd opnieuw beginnen.

Gaan we in de toekomst ook excuses aanbieden voor de klimaatcrisis? Die vraag stelde Frans Vollenbroek namens Grootouders voor het Klimaat in 2022 in dagblad Trouw. Excuses aanbieden voor iets wat je niet zelf gedaan hebt, gebeurt de laatste tijd wel vaker. Zo maakte demissionair minister-president Mark Rutte in 2020 excuses voor de hulp van de Nederlandse overheid aan de Jodenvervolging. Ook voor het Nederlandse slavernijverleden zijn excuses aangeboden: eerst door Mark Rutte en op 1 juli vorig jaar door koning Willem-Alexander.

Op deze momenten zijn er altijd mensen die zich afvragen of die excuses wel nodig zijn. Wij hebben anderen toch niet tot slaaf gemaakt? Wij zouden toch aan de goede kant van de geschiedenis staan als in Nederland weer oorlog uitbreekt? Datzelfde zeggen over klimaat is ingewikkelder, omdat de komende jaren de gevolgen van klimaatverandering steeds meer zichtbaar zullen worden. Maar ook rond dit thema horen we: we kunnen er toch niets meer aan doen. Het kwaad is al geschied. Wat maakt het uit hoe ik leef? Ik eet geen vlees meer, probeer niet te vliegen en koop tweedehands kleding, maar het zijn druppels op een gloeiende plaat.

Onrijpe druiven

De ballingen uit Ezechiël 18 vinden het ook ingewikkeld om om te gaan met de schuld van hun voorouders en de gevolgen daarvan. Dankzij de fouten van hun ouders zitten zij nu in Babel, ver bij Jeruzalem vandaan. Ze leggen zich er snel bij neer en concluderen: ‘Als de ouders onrijpe druiven eten, krijgen de kinderen stompe tanden.’ Oftewel: de vorige generaties hebben gezondigd (het eten van onrijpe of zure druiven) en daarom ontvangt de huidige generatie Gods oordeel (de stroeve tanden). Er schuilt een zeker fatalisme in deze redenering: we zijn slachtoffer van het verleden.

Het is geen gekke gedachte dat kinderen kunnen lijden onder de zonde van hun (voor)ouders, al past het niet goed bij onze individuele manier van denken. Je komt het in het Oude Testament wel vaker tegen. Denk alleen al aan de eerste hoofdstukken uit Genesis: door Adams val zullen ook zijn nakomelingen niet voor altijd leven. Denk ook aan de wet die God geeft. Hij spoort de Israëlieten aan om niet te zondigen, maar het goede te doen. Doen ze dat niet, dan zal God de zonde vergelden tot in de volgende generaties.

Collectief en individu