Uitzichtloze verwarring?

Een paar jaar geleden besprak ik in het Afrikaanse gereformeerd theologische tijdschrift In die Skriflig / In Luce Verbi (2022) het boek van Steven Paas over christelijk zionisme. Het is in het Engels geschreven met als titel Christian Zionism examined. Ik gaf aan mijn bespreking de titel mee: Is Christian Zionism a heresy? Is het een ketterij? Dit is de conclusie die ik na lezing van het boek trok: ja, christelijk zionisme is een ketterij.

Het grote aantal lezers van mijn boekbespreking – tot nu toe: 2657 – trof me onlangs. Dat is me nog niet vaak overkomen. Waaraan ligt dat? Ach, dat is niet zo moeilijk. De titel trekt lezers: ketterij; christelijk zionisme? Hoe dat zo? Maar ook de tijd waarin wij leven, speelt een rol. Het is een tijd van oorlog en conflict tussen Palestijnen en Israël met als absoluut dieptepunt de Gaza-oorlog sinds de terreuraanslag van 7 oktober van Hamas op Israël. Welke kant kiezen wij als westerse christenen in deze politiek uitzichtloze verwarring?

Terugblik

Vanaf de vroege kerk, en zeker vanaf de tijd van de Reformatie, heeft het volk en land van Israël een verdelende rol onder gelovigen gespeeld. Piëtisten en puriteinen bespraken de kwestie Israël positief in het kader van het millennialisme. In ons land droegen vooral de kringen van de Nadere Reformatie het volk Israël een warm hart toe. In de Nederlands Hervormde Kerk voerde Henk Berkhof een warm pleidooi voor de rol die Israël nog moest spelen in Gods heilsplan. In onze eigen kerken herinner ik me preken van Wim Rietkerk waarin hij begrip vroeg voor de plaats van Israël in Gods heilsplan voor de wereld, zeker sinds 1948. Anderen, zoals Henk de Jong en Jochem Douma, hadden weinig sympathie voor het christelijke zionisme, al verwierpen ze ook de vervangingstheologie, alsof de kerk de plaats van Israël had ingenomen in Gods heilsplan. Dat deed Jezus, de messias van Israël: Hij nam de plaats van Israël in.  Het draait alleen om Hem! Dat voorkomt ook anti-semitisme. Onze Heer en heiland was – en is – een Jood!

In de kerkelijke discussies speelt het jaartal 1948 een belangrijke rol: begon God toen zijn beloften in het Oude Testament van landherstel aan Israël waar te maken? In dat jaar keerde Israël terug naar het beloofde land. Maar 1897 is minstens zo’n belangrijk jaartal. Toen stichtte Theodore Herzl in Basel de beweging van het Joodse zionisme, dat terugkeer naar het eigen land, Palestina, voorstond. Binnen de cultuurbeweging van de Romantiek van die jaren werd sterk benadrukt dat ieder volk een eigen ‘ziel’ heeft en ruimte moest krijgen in eigen land om het eigen potentiaal te ontwikkelen. Ieder volk in zijn eigen thuisland. Daarop speelde Herzl in en daarbij sloten zich veel Joden aan vanuit een eigen op de TeNaCH (Oude Testament) gebaseerde theologie.

Door de eeuwen heen hebben de Joden in West- en Oost-Europa zwaar geleden onder discriminatie, progroms, en uiteindelijk de holocaust in Nazi-Duitsland. Een geloofsmotief speelde hierbij vroeger een belangrijke rol: Joden hadden Gods Zoon Jezus gekruisigd. Ze waren Godsmoordenaars. Hun rol in Gods heilsplan was uitgespeeld en overgenomen door de kerk. Veel Joden voelden zich niet langer veilig in de landen waar zij woonden en verlangden naar een eigen land, hun thuisland in Palestina, waar intussen al eeuwen lang Palestijnse Arabieren woonden. Ach, wie kent de geschiedenis van Israël sinds 1948 niet? Dagelijks worden we geconfronteerd met de uitzichtloze toekomst van de Israëli en de Palestijnen in het eens beloofde land. Die afschuwelijke aanval van Hamas op Israël op 7 oktober en de niet minder afschuwelijke tegenaanval van Israël op Hamas met zijn tienduizenden doden, vooral onder vrouwen en kinderen: welke kant in deze gruwelijke confrontatie moeten wij als christenen kiezen?

Welke kant moeten wij als christenen kiezen?

Bezinning

Rond Israël, volk en land, is de kerk wereldwijd zwaar gepolariseerd. In Zuid-Afrika is het merendeel van de zwarte bevolking op de hand van de Palestijnen. In de strijd tegen de apartheid steunden zij het ANC, terwijl Israël het apartheidsbewind steunde. Er waren wel overeenkomsten tussen Joods en Afrikaans nationalisme. Maar in Zuid-Afrikaanse charismatische kringen is er ook steun voor de Israëli. De vroegere voorzitter van het Constitutionele Hof, rechter Mogoeng Mogoeng, is hiervan een voorbeeld. De confrontatie tussen voor- en tegenstanders van Israël of van de Palestijnen wordt in ons land ook alleen maar scherper.

Anderen wijzen op de christelijke Palestijnen die onze steun, ook geestelijk, hard nodig hebben. Weer anderen wijzen dan op de messiaanse Joden die niet minder onze steun kunnen gebruiken. Als christelijk zionisme inderdaad een ketterij is, kiezen we dan automatisch tegen de Joden of tegen Israël of tegen rechts-extremisten die momenteel Israëls regering overheersen? Maakt het verschil als we christelijk zionisme geen ketterij noemen? Ook christelijke zionisten zullen toch de extreme reactie van Israël op de Hamas’ terreuraanslag verwerpen?

Conclusie

Helpt mijn boekbespreking in deze uitzichtloze verwarring? In elk geval blijft de verwijzing naar het boek van Steven Paas zinvol. Maar of het nu om ketterij gaat of niet, het land en volk van Israël zal een hoofdpijndossier blijven, binnen maar ook buiten de kerk, misschien wel totdat de Heer terugkomt.

Dan heb ik het nog niet gehad over het kernprobleem: de onenigheid over hoe we de Bijbel moeten lezen in deze uitzichtloze verwarring. Juist nu komt een bericht langs over het nieuwe boek van Hans Burger, Jesus Christ, Hermeneutics, and Scriptures (2024). Het gaat over christelijk bijbellezen. Ik ben benieuwd of dit boek ons in deze conflictsituatie verder helpt.