Vrijmoedig leven onder de razende wereldklok

Flexibel zijn, vlot schakelen, snel aanpassen. Die eisen legt de politieke elite regelmatig op tafel. Anders komen we niet vooruit in de globaliserende maatschappij. Maar bij veel mensen schuurt dat en veroorzaakt het vervreemding. Hoe kan de kerk daarmee omgaan? De brief aan de Hebreeën biedt rust en houvast.

‘De Europese Unie verkeert in zwaar weer en heeft te maken met “een crisis in democratie”. Nieuwe vormen van verkiezing, zoals de campagne van de voorzitter van de Commissie, Jean-Claude Juncker, hebben niets opgeleverd. Volgens een Brits onderzoeksinstituut “is er een gapend gat in het hart van de Europese politiek, op de plek waar de grote ideeën zouden moeten leven”. Vooral jonge, goed opgeleide leden van de middenklasse hebben een afkeer van de politieke leiders gekregen en uiten hun meningen liever via Twitter en dergelijke dan via de politiek.’

Met deze woorden van Jan van Benthem (Nederlands Dagblad, 21 januari 2015) is scherp getypeerd waar het ons in dit artikel om gaat, namelijk om het ‘gapende gat’ in het hart van onze samenleving ‘op de plek waar de grote ideeën zouden moeten leven’.

De woorden van Van Benthem sluiten aan bij wat Peter Strating schrijft over het onderliggende probleem van vervreemding: individualisering. Door de democratisering en scholingsmogelijkheden voor iedereen is er, aldus Strating, in toenemende mate gelijkwaardigheid ontstaan. Tegelijk gaat deze gelijkwaardigheid gepaard met een groeiende ervaring van ongelijkwaardigheid. Wij willen die constatering toepassen op de breed gehoorde eis om flexibel te zijn.

Gewone man

Wie tegenwoordig als hoogopgeleide rondkijkt in de wereld en een uitdagende maar intensieve baan heeft, moet flexibel zijn. Nieuwe kansen en uitdagingen, mede als gevolg van de globalisering en technologische ontwikkelingen, moet je weten te benutten. Dat betekent: snel aanpassen en vlot schakelen.

De onderste en middelste lagen van de bevolking hebben veel minder keus: zij móeten zich wel aanpassen aan deze flexibiliteit en wendbaarheid. Zij hebben veel meer het gevoel dat allerlei ontwikkelingen hun simpelweg overkomen, variërend van de minaretten in ons straatbeeld en de hoofddoekjes in de winkel tot de vraag of ons land al die immigranten wel kan hebben.

In hun portemonnee merken deze groepen ook een ongelijkheid. Hoogopgeleiden gaan vooruit, terwijl laagopgeleiden nauwelijks beweging zien. ‘Die lui aan de top gaan zich te buiten aan enorme bonussen, terwijl de gewone man nooit wat extra krijgt’, is dan al snel de reactie. Er ontstaat onvrede over een wereld die in hoog tempo verandert en een groot aanpassingsvermogen vraagt.

Het christelijke leven betekent allereerst: niet je houvast in het oude vertrouwde of een goed gevulde bankrekening zoeken

De flexibiliteit die de culturele en politieke elite van mensen eist, is daarbij vaak uitsluitend ingegeven door economische motieven. Om te overleven in een globaliserende maatschappij moet je wendbaar en veelzijdig zijn, zo stellen de beleidsmakers, als je tenminste vooruit wilt komen. Deze economische motivatie betekent inderdaad dat er een ‘gapend gat’ is ‘op de plek waar de grote ideeën zouden moeten leven’.

Zo’n economisch gemotiveerde flexibiliteit roept makkelijk vervreemding op. Waar liggen je wortels nog en hoe diep mag je die wortels uitslaan als je tegelijk wendbaar en vooruitstrevend moet zijn? Hoe kun je betrokkenheid vormgeven als je tegelijk snel vooruit moet en ook gemakkelijk van baan moet kunnen veranderen? Hoe kun je binding aan een bedrijf ontwikkelen wanneer je van jaarcontract naar jaarcontract gaat en er na drie jaar minstens een halfjaar uit moet? Hoe blijf je je thuis voelen in je dorp, wijk of stad als er allerlei migranten bijkomen? Dat laatste is onderwerp van het gesprek tussen Kuijper en Koops.

Flexibiliteit en vervreemding gaan dus gemakkelijk gelijk op. Zeker als je zelf niet zo flexibel bent of kunt zijn. Als je om welke reden ook niet meedoet met ‘de ontwikkelingen’ groeit het gevoel dat alles verandert, zonder dat je goed weet hoe je je staande moet houden.

Vredelievend

Het is de moeite waard om vanuit de brief aan de Hebreeën dieper in te gaan op dit gevoel van vervreemding. De schrijver van deze brief richt zich op lezers die zich in een tijd van crisis moesten heroriënteren. Hij roept hen op de blik in geloof omhoog te richten, op Jezus Christus, de superieure hogepriester in de hemel. Een vingerwijzing voor latere lezers, die verlangen naar houvast in crisistijd.

Er zijn vijf bijbels-theologische thema’s in deze brief te ontdekken die dit verlangen inhoud geven: zich door God aangesproken weten, vrijmoedig blijven in de verdrukking, vrede houden met alle mensen, elkaar ondersteunen en toekomstgericht leven. Twee hiervan willen we uitgebreider bespreken.

Het eerste thema is ‘vrede houden met alle mensen’. De Bijbel is er duidelijk over dat wij onze naaste moeten liefhebben als onszelf. In de Bergrede verbindt Jezus deze levenshouding met Gods zorg voor zijn schepping. ‘Ik zeg jullie: heb je vijanden lief en bid voor wie jullie vervolgen, alleen dan zijn jullie werkelijk kinderen van je Vader in de hemel. Hij laat zijn zon immers opgaan over goede en slechte mensen en laat het regenen over rechtvaardigen en onrechtvaardigen’ (Matteüs 5:44-45).

In de Hebreeënbrief staat het ook: ‘Streef ernaar in vrede te leven met allen en leid een heilig leven; wie dat niet doet zal de Heer niet zien’ (hoofdstuk 12:14).

Vertrouw erop dat God voor je zorgt – een boodschap die eveneens in de Bergrede uit de mond van Jezus klinkt. (beeld L. Andor/Pixabay.com)

Feit is dat veel gelovigen door de eeuwen heen geen respect hebben afgedwongen door een agressieve of defensieve opstelling te kiezen, maar juist door hun vredelievende houding en hun onbaatzuchtige betrokkenheid bij het lot van medemensen.

Het tweede thema is ’toekomstgericht leven’. De toekomstgerichtheid die Hebreeën aanbeveelt betekent dat ons houvast niet ligt in onze sociaaleconomische status van vandaag. Ons vertrouwen richt zich op God alleen. Dat vertrouwen relativeert aardse zekerheden. Wij hebben hier immers geen blijvende stad, maar verwachten een nieuw Jeruzalem. Op Gods nieuwe aarde zal ons leven tot vervulling komen. Dit maakt dat het zoeken van geluk en ontplooiing hier op aarde niet het hoogste goed is.

Waagstuk

Wat is een constructieve, christelijke houding in een tijd van maatschappelijke en kerkelijke instabiliteit? Hoe kan het gevoel van vervreemding overwonnen worden? Alle surrogaatzekerheden zullen overboord moeten om een heroriëntatie van zowel het gedeelde als het persoonlijke geloof mogelijk te maken.

Het christelijke leven dient zich vooral te richten op Jezus, de hemelse hogepriester. Dan kunnen gelovigen vrijmoedig in de wereld staan. Een christen wil zich niet langer vastklampen aan wat wankelt, bijvoorbeeld de naoorlogse welvaartsstaat, de jarenlange machtspositie van christelijke partijen in het politieke midden of de belijdenis en de kerkorde als garantie voor de waarheid.

Christelijk leven in crisistijd betekent, zo leren we uit de brief aan de Hebreeën, in geloof omhoogkijken én vooruitkijken. Zoals Hebreeën 12:2 (vlak na het hoofdstuk over de oudtestamentische geloofsgetuigen) treffend zegt: ‘Laten we daarbij de blik gericht houden op Jezus, de grondlegger en voltooier van ons geloof.’

Dit betekent dat christenen zich moeten oefenen in de vreemdelingschap. Dat is een christelijke, spirituele vorm van flexibiliteit, die nu eens niet economisch gemotiveerd wordt. Christenen zullen het waagstuk moeten aangaan om vandaag te leven met het oog op het nieuwe Jeruzalem.

Juist economische vluchtelingen hebben gemeenschappen van christenen nodig die voorleven dat geld en inkomen niet het belangrijkste in het leven zijn

Dat christelijke leven betekent allereerst: niet je houvast in het oude vertrouwde of een goed gevulde bankrekening zoeken. Vertrouw erop dat God voor je zorgt – een boodschap die eveneens in de Bergrede uit de mond van Jezus klinkt.

In de tweede plaats betekent het dat christenen als gemeenschap moeten ‘inoefenen’ wat het betekent om zo’n levenshouding te ontwikkelen. Denk daarbij aan de manier waarop christenen kunnen openstaan voor de vreemdeling. Dat is geen onkritische, linkse praat over een multiculturele samenleving, maar realiteit. In onze mondiale samenleving waarin de mobiliteit enorm is toegenomen zullen migranten om allerlei redenen naar Nederland komen. Verzet hiertegen doet alsof we deze ontwikkelingen kunnen beheersen, en het liefst voorkomen.

Constructiever is het om te ontdekken hoe we hen in de geest van Jezus Christus kunnen meenemen in onze hoop op een nieuw vaderland. Juist economische vluchtelingen hebben het nodig om te ervaren dat er kleine gemeenschappen zijn van christenen die voorleven dat geld en inkomen niet het belangrijkste in het leven zijn. Alleen de kerk die zo’n levenshouding leert inoefenen, heeft het recht om anderen te vragen zich aan te passen.

Genoeg uitdagingen en kansen dus voor de christelijke kerk om het ‘gapende gat’ te vullen. Laten wij een houding van christelijke flexibiliteit blijven ontwikkelen, gemotiveerd door de Bijbelse gedachte dat wij vreemdelingen zijn op aarde. Onderweg naar de nieuwe aarde hebben wij hier geen blijvende stad. Laat staan dat wij als christenen het recht zouden hebben het straatbeeld van onze steden te dicteren aan wie hier – net als wij – te gast is.

Voor deze bijdrage is gebruikgemaakt van het artikel ‘Christelijk leven in crisistijd, toegelicht vanuit de brief aan de Hebreeën’ van Rob van Houwelingen, verschenen in het tijdschrift Radix.