De Bijbel: boek van het verbond

We lezen de Bijbel, ja. Maar gebruiken we hem ook? Wat doen we met wat we lezen? Dat roept allerlei vragen op. De Bijbel wordt in zo veel verschillende situaties gelezen en door zo veel verschillende mensen gebruikt: zelfs met dezelfde tekst voor ons, kan ons Bijbelgebruik behoorlijk verschillen.

Allemaal geloven we dat elke Bijbeltekst geïnspireerd is (2 Timoteüs 3:16), maar we weerleggen daarom nog niet dezelfde dwalingen en wijzen niet op dezelfde fouten. Wat de één deugdzaam noemt, wijst de ander af. De meest recente voorbeelden zijn onze houding tegenover de vrouw in het ambt, onze omgang met homofiele broeders en zusters en onze vragen rond schepping en evolutie.

Dit alles neemt niet weg dat die ene Bijbel ons wereldwijd weet te verbinden. Er is meer eenheid rond de Bijbel dan soms wordt voorgegeven. Het grote verhaal van de Bijbel weet ons te raken, hoe verschillend we ook zijn. We worden bij het verhaal betrokken en gaan er deel van uitmaken. Dat komt omdat we er Jezus Christus in ontmoeten, op wie de Geest ons wijst. Het gaat in de Bijbel centraal om Hem en die gekruisigd (Lucas 24:27). De Bijbel verbindt ons met Christus en zo met elkaar. De Bijbel is boek van het verbond.

Sectarisch Bijbelgebruik

Bijbelgebruik is altijd ingebed in het verbond. Verbonden met God en elkaar lezen en gebruiken we de Bijbel in de concrete situaties van het leven. Dat houdt in dat niet iedere gelovige zelf uitmaakt wat de Bijbel zegt. Het gebeurt te vaak dat iemand met Bijbelteksten zwaaiend concreet gedrag sanctioneert. Of dat groepen gelovigen zelf uitmaken – los van enige leestraditie of de bredere geloofsgemeenschap – wat de Bijbel zegt over leer en leven. Komt dit niet neer op sectarisch Bijbelgebruik?

Individualistisch Bijbelgebruik negeert het verbond, de samenlevingsstructuur waarbinnen God ons als gelovigen aan elkaar gegeven heeft. Sectarisch lezen versmalt het verbond tot de eigen groep, alsof daarbuiten de Geest niet of nauwelijks aan het werk is. Het verbond veronderstelt juist katholiciteit in onze omgang met de Bijbel. Samen met alle bondgenoten!

De Bijbel verbindt ons als gelovigen wereldwijd. Op zich is dat al een gegeven waaraan we moeten wennen. Ook in Afrika en Azië leest men de Bijbel, en daar moeten we dus rekening mee houden.

De Bijbel verbindt ons als Bijbellezers daarnaast ook door de eeuwen heen. Daarom laten we ons beïnvloeden door de inzichten uit de oude kerk of uit de tijd van de Reformatie. Daarom komen belijdenisgeschriften in zicht als geijkte hulpmidddelen bij het Bijbelgebruik. Met de huidige mediatechnologie is het bijvoorbeeld niet zo moeilijk om alle heiligen te raadplegen bij het lezen van de Bijbel.

Hierbij geldt echter wel dat we het moeten willen en dat we er moeite voor moeten doen. Ook vraagt het van ons ‘oude’, westerse Bijbellezers nederigheid, zodat we de ‘jonge’ lezers van elders gehoor kunnen geven.

Fundamentele verbintenis

Het blijft tegelijkertijd de vraag hoe zwaar ons ‘overleg met alle heiligen’ moet wegen in ons Bijbelverstaan. De situatie waarin we lezen, spreekt ook een belangrijk woord mee. En situaties verschillen soms behoorlijk.

Een voorbeeld: in Afrika speelt het debat over schepping en evolutie nauwelijks. Ik voel me niet geroepen om de gelovigen ermee te vermoeien, terwijl zij wel zullen moeten begrijpen dat het in het Westen belangrijk is om je hierin te verdiepen.

Een ander voorbeeld: in de Afrikaanse cultuur is homofilie vrijwel onbespreekbaar, terwijl het in het Westen een cruciaal gesprekspunt rond de Bijbel is geworden. Dat zal de wereldwijde Bijbelleesgemeenschap onder druk zetten.

In zulke gevallen komt het erop aan elkaar te (h)erkennen als bondgenoten op de ene Bijbelleesweg naar de toekomst toe. We houden elkaar vast, verbonden als we zijn rond de ene Bijbel, aan dezelfde Heer. Het gesprek blijft gaande zolang deze fundamentele verbintenis rond de Bijbel standhoudt. Al ontken ik niet dat het verbond kan breken en de leesgemeenschap kan worden opgezegd.

Overigens: de Bijbelleesgemeenschap is breder dan de kerkgemeenschap. In de eerste is er meer ruimte dan in de laatste, maar dat is een historisch gegroeide werkelijkheid, waaraan we geen normatief gezag mogen toekennen.

Tussen kansel en katheder

De Bijbel als boek van het verbond is aan de kerk gegeven: de christelijke geloofsgemeenschap. De Bijbel vraagt erom gelovig gelezen te worden.

De Bijbel is ook voorwerp van wetenschappelijk onderzoek door Bijbelwetenschappers aan een universiteit. Daar moeten we vooral niet op neerkijken. De winst van een academisch georiënteerde Bijbellezing is groot, ook voor de geloofsgemeenschap – hoe kritisch we de studieresulaten ook moeten wegen!

De Geest waait waarheen Hij wil. We kunnen Hem de toegang tot de universiteit niet ontzeggen. Spanningen tussen kansel en katheder zullen er altijd zijn. Laat de kansel echter dankbaar zijn voordeel doen met het werk op de katheder. Academische theologie heeft niet alleen een plaats onder de zon, maar ook in de kerk.