Gelijkwaardig luisteren

In het contact met jongeren luister je naar hun verhalen, belevenissen, vragen en emoties. Dat vraagt om specifieke luistervaardigheden. Ook kun je worden geconfronteerd met hun (soms lastige) gedrag. Stel dat een jongere met veel lawaai binnenkomt terwijl je net aan het bidden bent. Wat doe je dan? Hoe luister je en hoe geef je een gelijkwaardige luisterreactie?

Je hebt een goede onderlinge band met jongeren en jullie kunnen veel met elkaar delen. Je luistert en communiceert zonder problemen met hen. Maar dan word je geconfronteerd met moeilijk gedrag. Bedenk dan éérst voor wie dit gedrag een probleem is. Realiseer je dat jongeren zich vaak nog onvoldoende bewust zijn van het effect van hun gedrag op anderen. Daar zijn ze niet mee bezig, omdat ze vooral ik-gericht zijn. Hun gedrag is dan ook niet een probleem voor hen, maar een uitdaging voor jou.

Het is daarom belangrijk dat je onderscheid maakt tussen het gedrag van de jongere (lawaai maken, een ander onderwerp bespreken, mobielgebruik enzovoort) en het oordeel dat jij daarover hebt, want dat is persoons- en situatieafhankelijk.

Tegelijk leert de praktijk dat het niet altijd makkelijk is dit onderscheid te maken. Van belang is dan dat je duidelijk reageert zonder daarbij op een beschuldigende (bestraffende) manier een jij-boodschap te geven. Het gevolg van zo’n jij-boodschap is dat de jongere zich waarschijnlijk verzet tegen wat je zegt. Dit kan uiteindelijk zelfs escaleren, waardoor goede communicatie bijna onmogelijk wordt. Met een jij-boodschap geef je namelijk een oordeel over het voor jou ongewenste gedrag. Dat is meestal niet bevorderlijk voor het communicatieproces (individueel of in de groep). Bovendien kan zo’n boodschap het zelfbeeld van jongeren negatief beïnvloeden.

Ik-boodschap

Je kunt dit voorkomen door te reageren vanuit jezelf. Jij hebt wensen, gevoelens en redenen die ervoor zorgen dat wat de jongere doet voor jou een probleem is. Reageer dan met een ik-boodschap. Daarmee dwing je jezelf om vanuit je eigen perspectief aan te geven wat het effect op jou is. Daardoor leert de jongere jou beter kennen en begrijpen. Het mooie is dat jij, doordat je open bent over jouw gevoelens, de jongere uitnodigt om ook opener te worden over zijn of haar gevoelens.

Er is wel moed nodig om zo te luisteren en jezelf te ‘onthullen’, want het dwingt je om na te denken over je verbale communicatie, het gedrag dat je niet accepteert, welke gevoelens dat oplevert, en vooral wat de gevolgen daarvan zijn voor jezelf.

Het vraagt veel oefening en training om ik-boodschappen goed te formuleren. En vooral om een houding van actief luisteren te ontwikkelen en te erkennen voor wie het ‘vervelende’ gedrag van de jongeren een probleem is. Tegelijk draagt het bij aan het verbeteren van de onderlinge communicatie (ook als de relatie al goed is).

Een praktisch handvat dat je kan helpen om goed te luisteren en je boodschap goed te verwoorden, zijn de drie G’s: gedrag, gevoel en gevolg. Formuleer welk gedrag je ziet, welk gevoel dat bij jou oproept en wat voor jou het gevolg is. Twee voorbeelden:

• Ik ben blij dat je me belt om te vertellen dat je later komt, dan kan ik daar rekening mee houden.
• Als iedereen bezig is met zijn mobiel, kan ik de opdracht niet uitleggen. Dat is vervelend voor mij.

Gelijkwaardigheid

Het voorgaande kan je het idee geven dat luisteren alleen maar verbaal is. Zeker, de inhoud die je verbaal doorgeeft is belangrijk, maar luisteren is meer dan dat. Ook al kun je nog zulke mooie ik-boodschappen formuleren, als je houding, je toon en je gelaatsuitdrukking daar niet bij passen, dan is de ik-boodschap onvoldoende. Je non-verbale houding draagt net zo veel bij in het luisteren naar jongeren. De ik-boodschap staat in het brede perspectief van je luisterhouding.

Deze manier van luisteren is bekend geworden als ‘actief luisteren’. De klinisch psycholoog Thomas Gordon was hiervan de grondlegger. Gordon gaat uit van gelijkwaardigheid in relaties. Hij ontwikkelde deze methode in de tijd dat men erachter kwam dat de methode van straffen en belonen mensen afhankelijk maakt. Maar door actief te luisteren werk je aan gelijkwaardigheid en erkenning van de ander.

Dichter bij Christus

Die erkenning verbindt jou als jeugdwerker ook aan Christus. Als jij naar jongeren luistert in gelijkwaardigheid, bied je jongeren ruimte. Je luisterhouding vanuit jezelf geeft je de gelegenheid om te laten zien wat hun gedrag met jou doet. Je kunt daardoor alternatieven aanreiken als jongeren zelfstandig keuzes maken. Niet om te manipuleren, maar omdat je liefde voor hen voelt. Die liefde geef je door, zodat ze misschien dichter bij Christus komen. Jouw ik-boodschap is geen oordeel, maar een kans om samen, als jeugdwerker en jongere, te groeien in de onderlinge relatie.

Luistertrucs

Voor luisteren zijn enkele ezelsbruggetjes gemaakt die kunnen helpen bij de communicatie met jongeren. Realiseer je wel dat het om je totale houding gaat. Echt luisteren begint vanuit empathie, je inleven in de ander. Dat is een keuze.

De ezelbruggetjes zijn:

• LSD – Luisteren, Samenvatten en dan pas Doorvragen
• Laat OMA thuis ­­– Oordelen, Meningen, Adviezen
• Neem ANNA mee – Altijd Navragen, Nooit Aannemen
• Smeer NIVEA – Niet Invullen Voor Een Ander
• Wees een OEN – Open, Eerlijk en Nieuwsgierig

---

Agenda

• 13 – 16 mei: Pinksterconferentie Opwekking, met als thema ‘Samen Jezus leven’. Zie www.opwekking.nl/conferenties/pinksterconferentie.
• Zaterdag 21 mei 2016: Landelijke toerustingsdag NGK, voor iedereen die actief is in de gemeente. Thema: ‘De kerk en ik: waar we bouwen – waar we breken’. Zie www.ngk.nl/agenda/landelijke-toerustingsdag.
• 23 – 29 juli: Zomerconferentie New-Wine. Zie www.zomerconferentie.new-wine.nl.
• 28 juli – 3 augustus: Teenstreet. Zie www.teenstreet.de/nl/home.html.
• In november is er weer een studiedag over het thema Re-search & React. Meer informatie volgt.

---

Media/tips

• Thomas Gordon, Luisteren naar kinderen, Utrecht (Kosmos), 2015 (16de druk).
• Martine Delfos, Ik heb ook wat te vertellen! Communiceren met pubers en adolescenten, Amsterdam (SWP), 2014 (8ste druk).
• Op www.praktijkcentrum.org/learning-community-jeugdwerkers vind je een plek om te oefenen.

 

Met bijdragen van Karen Scheele (NGJ), Anko Oussoren (Praktijkcentrum GKv) en Paul Smit (NGJ).