Staat, bescherm de kerk

De verhouding tussen kerk en staat is in elk land weer anders geregeld. In ons land is er een absolute scheiding, waardoor de kerk bijna geheel uit het publieke domein is verdwenen. Nu kerken via een permanente eredienst opkomen voor een vluchtelingengezin dat uitgezet dreigt te worden, is er discussie over de rechtmatigheid daarvan: er is toch een scheiding tussen kerk en staat? Begeeft de kerk zich zo niet op het terrein van de staat?

Voor de kerk zou dit vanzelfsprekend moeten zijn: in de Bijbel ontfermde Gods volk zich over asielzoekende vreemdelingen. Waren ze zelf niet ooit vreemdeling geweest, in Egypte? Dus ja, terecht gaat de kerk hier de grens over. De scheiding is juridisch duidelijk, maar hoort wel poreus te zijn. De kerk kan soms geroepen worden zich profetisch te laten horen in het publieke domein. God wordt uiteindelijk eerder gehoorzaamd dan de overheid.

Grensproblemen

Ondanks schuurplekken is de verhouding in ons land netjes geregeld. Dat is in andere landen wel anders. Dan denk ik bijvoorbeeld aan volks- of staatskerken die de regering van de dag door dik en dun steunen. In het verleden waren er in Zuid-Afrika kerken die zonder blikken of blozen kerk van het blanke volk waren en het apartheidsbeleid nadrukkelijk verdedigden. En vandaag wordt Putins bewind door weer en wind gesteund door de Russisch-Orthodoxe Kerk. In Griekenland is de orthodoxe kerk staatskerk. En sommige evangelische kerken in Amerika behoren tot de fanatiekste Trump-aanhangers (met beroep op Romeinen 12). Ach, in ons eigen land was de gereformeerde kerk ooit de staatskerk, die de regering steunde in de lucratieve slavenhandel!

In Zuid-Afrika zijn er officieel geen volkskerken meer. Kerk en staat opereren ieder op hun eigen terrein, al is de scheiding tussen beide in de praktijk niet altijd even duidelijk, ongeneselijk religieus als men in Afrika is. In de verkiezingstijd zie je ANC-politici campagne voeren tot in de kerk toe. Er zijn zelfs groepen kerken die zich achter ex-president Jacob Zuma stelden en partij kozen in zijn conflict met het ANC.

Ze spuiten onder aanroeping van de Geest
een anti-insectenmiddel
in het gezicht van gelovigen

Er rijzen hier op het snijvlak van kerk en staat ook andere problemen. Iedereen, daarvoor toegerust of niet, kan in Zuid-Afrika een kerk beginnen. Als de kerkplanter een charismatische persoonlijkheid is, kan hij veel volk om zich heen verzamelen. Wat hij te bieden heeft, is in grote trek. Arme mensen hebben honger en geen werk. Mensen met een baan staan onder grote psychische druk: hem niet verliezen. Ze zijn ziek en kunnen nergens terecht.

Demonische krachten bedreigen van oudsher het leven in Afrika. De kerkleider heeft voor elk wat wils in huis. De grote zegenaar in de hemel kan op zijn voorbede geven wat nodig is. Nodig is alleen geloof en vooral vertrouwen in de voorbidder, die expliciet rekent op het royale geven van de tienden, die hij ontvangt en beheert. De kennis van de Bijbelse bewijsteksten voor het geven van tienden is groot! En het volk, dat de Bijbel niet kent, geeft graag; ze hebben de goddelijke zegen te hard nodig. Deze Afrikaanse versie van het Amerikaanse welvaartsevangelie vult een groot gat in de religieuze markt.

Deze pseudocharismatische charlatans misbruiken het vertrouwen van hun volgelingen. Het leidt soms tot grootschalig seksueel misbruik van aanbiddende vrouwen. Als medicijn, geheiligd door gebed, geven sommigen ook wel rattevlees aan lijders te eten. Anderen spuiten onder aanroeping van de Geest een anti-insectenmiddel in het gezicht van gelovigen, die erdoor in geestvervoering raken (nee, dit is geen fake news!). Een volk dat de Bijbel niet kent, wordt bedonderd waar het zelf bij staat. Het is geestelijk verblind door het diepe verlangen naar de heelheid van het leven.

En als de kerkleider overlijdt? Dan krijgen we een familieconflict over de erfenis: de kerk, die intussen een winstgevend bedrijf is geworden, waarvan de kerkleider met zijn familie meer dan ruimschoots kan leven. Het kan tot eindeloze rechtzaken leiden, met kerkscheuringen als gevolg. In KwaZulu-Natal zijn er nu drie Nasareth Baptist Churches, ieder geleid door een Shembe, een nakomeling van de stichter Isaiah Shembe.

Grensbewaking?

De staat heeft de plicht haar burgers te beschermen tegen deze zwendelpraktijken. De scheiding tussen kerk en staat en het opkomen voor de vrijheid van godsdienst of zelfs de vrijheid van meningsuiting mogen geen argumenten zijn om zich daartegen te verzetten. De Zuid-Afrikaanse regering overweegt om alle kerken te laten registreren, zoals bedrijven dat doen bij een Kamer van Koophandel. Dan kan zij controleren wat zich als kerk aandient en wie zich als kerkleider opwerpt, om eventueel te kunnen ingrijpen bij misbruik.

Staatsingrijpen moet wel onderworpen zijn aan de beoordeling van een onafhankelijke rechter, die in Zuid-Afrika groot vertrouwen onder de bevolking geniet. Wijzen op Chinese praktijken waarin kerken ondergronds gejaagd worden of op links-liberale zeloten die hen ethisch monddood willen maken, is bangmakerij die in Zuid-Afrika nergens op slaat.

Zouden de kerken dit probleem niet beter in eigen verantwoordelijkheid kunnen oplossen? Zelfregulering in andere ‘bedrijfstakken’ blijkt geen groot succes, waar ook ter wereld. Waarom zou dat in de kerkelijke sfeer anders zijn? Mensen zijn daar even hard geneigd tot alle kwaad. Misschien is de neiging tot kwaad doen binnen de kerkelijke wereld wel sterker. Daar valt immers voor de boze nog veel winst te boeken in de korte, hem nog toegemeten tijd.