Roeping van de kerk in een bijna postkerkelijke samenleving

Postkerkelijk mag onze samenleving nog niet heten, maar de secularisatie gaat wel heel snel (SCP, 19 december 2018). Degenen die wel geloven vormen een bont gezelschap. Hoe heeft de kerk zich in deze postchristelijke, bijna postkerkelijke en multireligieuze context op te stellen?

De voorgangers in de estafettedienst en andere betrokken gelovigen bij die dienst hebben een heel diverse achtergrond. (beeld Maarten Boersema)

De Haagse Bethelkapel verleende enkele maanden kerkasiel aan het Armeense gezin Tamrazyan. Een estafettedienst verhinderde de uitzetting van dit uitgeprocedeerde gezin. Op deze manier heeft de kerk bijgedragen aan de politieke draai inzake het kinderpardon. Ik zie die draai als gebedsverhoring. Dan kunnen we nu, met het oog op de toekomst, ook terugkijken. Want in het geboden kerkasiel komen veel aspecten samen die relevant zijn voor de vraagstelling van dit artikel.

De discussie over het kerkasiel verliep nogal tam. Bijbelteksten als Romeinen 13 en Matteüs 25 werden genoemd. De vraag werd gesteld in hoeverre je een estafettedienst mag inzetten voor een goed doel. Het gaat over de overheid, de kerk en hun relatie. Maar zet het geheel van deze discussie nu eens in de context van genoemde maatschappelijke ontwikkelingen.

In het Nederlands Dagblad van 14 december 2018 heb ik dat gedaan door middel van een gedachte-experiment: stel dat een moskee kerkasiel zou verlenen; wat dan? De reacties zouden anders zijn dan wanneer een kerk dat doet. Want kerkasiel door een moskee zou allerlei anti-islamgevoelens laten oplaaien.

De kerk kan haar deuren niet sluiten
als er een noodkreet klinkt

Wat dit gedachte-experiment duidelijk maakt, is dat er heel andere vragen aan de orde zijn dan de vragen die nu een rol spelen rondom het kerkasiel. Hoe laat de kerk een (protest)stem klinken in een samenleving die bijna postkerkelijk is en in meerderheid niet-gelovig? Wil je als kerk gebruikmaken van een recht dat hoort bij een machtspositie uit het verleden? Bevestig je zo niet impliciet wat veel Nederlanders denken: dat de kerk een instituut van vroeger is – uit een tijd waarin moskeeën en andere religieuze instellingen amper of niet in beeld waren? Zou het geboden kerkasiel niet als een boemerang op de gelovigen zelf terugkomen? Ik denk in dit verband aan discussies over de bevoorrechte positie van gelovigen in een seculiere maatschappij. Vandaag wordt godsdienstvrijheid niet genoemd als het gaat over de Nederlandse identiteit (Trouw, 16 januari 2019).

Calimero

De kerk heeft barmhartigheid en recht hoog in het vaandel staan. Ze kan niet zwijgen bij onrecht. Ze kan haar deuren niet sluiten als er een noodkreet klinkt. Ik bewonder de houding van de kerk van Katwijk die in eerste instantie kerkasiel heeft verleend. Daarbij is het wel belangrijk dat de kerk oog heeft voor de context waarin ze leeft en in haar protest laat zien (van) wie ze is. Christenen lijken weleens last te hebben van een calimerocomplex. Omdat je een kleine groep bent, voel je je niet serieus genomen. En om op te vallen in een klein en ook nog eens heel bont religieus gezelschap, moet je opvallende dingen doen.

Ik denk in dit verband aan nieuwe megakerken op de Biblebelt. Of aan de dominee die de Staat voor de rechter sleept vanwege niet nagekomen asielafspraken. Of aan de Nashvilleverklaring. Het kerkasiel met de estafettedienst hoort ook in dit rijtje thuis. Het risico is zelfs aanwezig dat de kerk hierin handelt volgens de norm van onze tijd, waarin je relevant en onderscheidend moet zijn. Maar de kerk is van Jezus. Zij is de enige op aarde die zich niet hoeft te bewijzen.

Politiek

Als ik er met iets meer afstand naar kijk, denk ik terug aan de discussie over het bestaansrecht van christelijke politieke partijen (2012). Die partijen waren toen de Calimero – zo was het verwijt. Want vanuit een minderheidspositie wierpen die partijen steeds dammen op tegen de secularisatie. Vandaag is die discussie verstomd. Maar vooral zijn de rollen omgedraaid. Dat is te zien aan het kinderpardon, dat onder de kwestie van het kerkasiel ligt. Een politieke meerderheid heeft het besluit genomen om het kinderpardon niet te verruimen. Achter dat besluit ligt een complex vraagstuk; de fel gevoerde maatschappelijke discussie over migratie en onze Nederlandse identiteit. Het CDA durfde uit angst voor politiek rechts zijn vingers niet aan het kinderpardon te branden. En de ChristenUnie heeft na veel gesoebat ingestemd met het regeerakkoord van Rutte III.

In het kerkasiel wordt duidelijk
hoe de kerk er vandaag uitziet

Waar het me om gaat is dit: de kerk vult in het geboden kerkasiel de leemte van de ChristenUnie en het CDA. Recent maakte het CDA een draai in het kinderpardon. Uit reconstructies blijkt dat het kerkasiel bijdroeg aan die draai en hoezeer kerk en politiek hierin verweven zijn (NRC 20 januari en Trouw 23 januari). Terwijl christenen vandaag net leren erkennen dat de kerk geen politieke partij is en andersom (zie www.nieuwwij.nl/opinie/inderdaad-lang-leve-christelijke-cultuur). De inzet van een estafettedienst als een soort filibuster versterkt de gedachte dat het kerkasiel een politiek karakter heeft.

Katholiek

De bijna postkerkelijke maatschappij roept de kerk terug naar haar basis. De kerk bestaat vanwege en om haar Heer. Haar eerste wapen is niet de politieke macht van hier (Johannes 18:36). De kerk leeft van en bij gebed. Jezus is in zaken van barmhartigheid en recht immers rechter en redder. De kerk kan het in Jezus’ naam zelfs aan om onrecht te lijden en te verdragen. Al deze dingen zijn uitvoerig te vinden in de brieven van vooral Paulus en Petrus.

Hierbij blijft het niet. Daden volgen altijd (Jakobus). De kerk zet haar deuren open als er een noodoproep klinkt. Je christelijke geweten is sterker dan het bevel van de overheid. Het is niet uit te sluiten dat er op dit punt spanningen zullen ontstaan. Per situatie zal de kerk moeten zien wat wijs is. Verder zoekt de kerk in een multireligieuze setting zo veel mogelijk samenwerking met allerlei (niet-)religieus gemotiveerde Nederlanders. Dat gebeurt gelukkig ook in de kwestie van het kinderpardon.

Tot slot werd juist in het kerkasiel in Den Haag duidelijk hoe de kerk er vandaag uitziet. De voorgangers in de estafettedienst en andere betrokken gelovigen bij die dienst hebben een heel diverse achtergrond. Dat loopt van rooms-katholiek, PKN via allerlei gereformeerds en evangelisch tot aan remonstrants. Wat bemoedigend. Christenen vormen een minderheid. We zijn bijna postkerkelijk. Nou en? We zijn de veelkleurige kerk van de Heer. Dat maakt het de moeite waard. De kerk gaat de goede kant op.

Dit artikel van Matthijs Haak verschijnt a.s. zaterdag in magazine OnderWeg. OnderWeg richt zich op christenen die God en kerk liefhebben en midden in het leven staan. Probeer OnderWeg drie maanden (zes nummers) gratis!