Stilte en gebed: zoek een vorm die jou past

Stil zijn met God, hoe doe je dat? En vooral: hoe doe je dat in de drukte van elke dag? En wat moet je als stil zijn – voor gebed, voor overdenking, voor rust – gewoon niet lukt? Is dat erg? OnderWeg praat hierover met Tjitske Volkerink, stiltetrainer, en Wil Doornenbal, psycholoog.

‘Stilte is niet iets wat je af en toe opzoekt in een klooster of op een retraite’

Stilte is niet alleen maar iets voor de liefhebber of de introverte mens. Stilte is noodzakelijk voor iedereen, stelt Tjitske Volkerink, werkzaam als stiltetrainer, masseur en wellness-coach bij het Christelijk Spiritueel Centrum in Hilversum. ‘Stilte heb je nodig als tegenhanger van alles wat er op je afkomt.’

Tsjitske Volkerink-Koops (1976) is radiopresentator bij de Evangelische Omroep en oprichter van het Christelijk Spiritueel Centrum in Hilversum. Dat heeft als doel een plek te bieden waar je kunt thuiskomen bij jezelf en bij God om zo tot rust te komen. Het centrum is onderdeel van het netwerk pioniersplekken van de PKN. Meer informatie: christelijkspiritueelcentrum.nl.

Het lag helemaal niet zo voor de hand dat Tjitske, een extraverte dame die houdt van praten, ooit zo onder de indruk zou raken van stilte. ‘Ik ben opgegroeid in een gezin waar verbaal contact, discussiëren, heel belangrijk was. Net als je inzetten voor de samenleving en studeren. Mijn geloof was heel rationeel. Bijbelstudie en kerkgang waren belangrijk. Dat is op zich niet zo verkeerd, je mag je hersenen gebruiken. Maar later in mijn leven merkte ik dat ik vast kwam te zitten in die rationele benadering. Ik wilde het goed doen en dat legde veel druk op mij. Daar ben ik op een gegeven moment tegenaan gelopen. Ik kwam er met alleen denken niet uit.’

Drijfveer

Tjitske Volkerink: ‘Het begint met de bewustwording dat stilte belangrijk voor je is.’ (beeld Willem Jan de Bruin)

In haar zoektocht naar meer balans bezocht ze diverse stiltekloosters en conferenties. Ze vertelt: ’Ik ben mijn leven lang al bezig met de vraag naar wat waar, wat wezenlijk is. Ik kwam in het klooster mensen tegen die iets hadden. Iets wat met gevoel en intuïtie te maken had en waar ik met mijn hersenen niet bijkwam. Het wakkerde een verlangen aan en dat bleek een heel krachtige drijfveer om te zoeken buiten mijn comfortzone. Toen ben ik me gaan richten op meer “zachte” waarden zoals ik ze wel noem: luisteren, voelen en intuïtie.

Stilte is niet iets wat je af en toe opzoekt in een klooster of op een retraite’, beklemtoont Tjitske. ‘Je moet stilte inbouwen in je dagelijkse leven. Iemand zei eens: “Woorden dragen vrucht in de stilte.” Als je iets moois hoort, bijvoorbeeld in een preek op zondag, en je gaat daarna meteen weer door, dan is het mooie dat je aangereikt kreeg als een ingepakt cadeau. Pas in stilte en rust kun je het uitpakken. De één heeft daar meer tijd voor nodig dan de ander. Maar voor iedereen geldt: je hebt tijd nodig om woorden te laten landen.’

Stiltewandeling

Is de stilte dan niet vooral iets wat heilzaam is voor jezelf? Tjitske:’ Ik geloof dat je als mens één geheel bent. Als iets je raakt, dan is het niet alleen omdat het je praktisch of psychologisch raakt. Gelovige mensen zien stilte, zelfzorg, al snel als ik-gericht en dus slecht, want je moet toch op God en de ander gericht zijn. Ik kom in het Christelijk Spiritueel Centrum veel christenen tegen die alsmaar bezig zijn met uitdelen en zichzelf voorbijlopen. Kijk naar Jezus. Hij was onder de mensen, Hij diende hen, maar ook Hij had het nodig om zich af en toe terug te trekken.’

‘Als je stil bent,
merk je juist hoe onrustig je hoofd is’

De stilte kan in het centrum dat Tjitske in 2015 startte op verschillende manieren ervaren worden: via een massage, een meditatieoefening of een stiltewandeling. Tjitske: ‘Zoals ieder mens verschillend is, zo zijn er ook verschillende manieren om stilte te ervaren. Voor de één werken de stilte en ontspanning van een massage goed, de ander gaat liever de natuur in. De stiltewandelingen organiseren we vaak rondom jaargetijden of belangrijke dagen in het kerkelijke jaar. Zo is er een stiltewandeling op Stille Zaterdag. Bij een stiltewandeling word je begeleid door een gids die je meeneemt de stilte in. Want het frappante is: als je stil bent, merk je juist hoe onrustig je hoofd is. Dus biedt de gids oefeningen aan, zodat je ook echt tot stilte kunt komen.’

Koffieautomaat

Als stilte zo veel brengt, waarom zoeken we het dan niet vaker op? ‘Stilstaan is niet zo gemakkelijk’, zegt Tjitske. ‘Daarom zie je vaak dat mensen echt stilgezet worden, bijvoorbeeld door ziekte of ontslag. Dan is er ineens ruimte, dan moet je wel. Dat kun je maar beter voor zijn. Het begint met de bewustwording dat stilte belangrijk voor je is. Dan ontdek je dat je stilte overal tussendoor kunt vinden. Al loop je maar naar de koffieautomaat op kantoor, waarbij je jezelf even rust en ruimte gunt om te reflecteren. ‘Het kan ook helpen om thuis een stilteplekje in te richten’, oppert Tjitske. Maar ook voor haar blijft stilte iets wat ze moet opzoeken en organiseren. ‘Kloosters hebben niet voor niks zo’n strak schema met gebedstijden. Die discipline is blijkbaar nodig om rust in de dag in te bouwen.’

‘Stilte is noodzakelijk voor iedereen, ongeacht je persoonlijkheid’

Bijna twintig jaar geleden schreef psycholoog Wil Doornenbal het boek Geloven zoals je bent. Want ze was en is ze ervan overtuigd: er is geen one size fits all-geloof. Je hebt allemaal je eigen persoonlijkheid en dat beïnvloedt je weg met God.

Wil Doornenbal (1938) is klinisch psycholoog. Ze schreef diverse boeken, waaronder Geloven zoals je bent (2002). Haar laatste boek gaat over ouder worden: Reizen door nieuw land (2015).

’Toen ik het boekje schreef in 2002 was er minder aandacht voor de vraag hoe je karakter meespeelt in je geloofsleven. Er waren nogal wat boekjes over het gebed die door introverte mensen geschreven waren. Een extravert persoon kan dan bij voorbaat al de moed verliezen, omdat die manier van bidden hem moeilijk af gaat. Het is belangrijk dat je weet wat je motiveert. Grofweg werkt het bij extraverten zo: praten – denken – praten. De extravert denkt vaak eerst hardop en pas daarna volgt de innerlijke reflectie. Bij introverten is het meer: denken – praten – denken. De introvert heeft eerst innerlijke reflectie nodig, voordat hij of zij een gedachte uitspreekt. Het helpt om te weten hoe je in elkaar zit om daar een vorm bij te zoeken die werkt, juist ook in je geloofsleven. Je ziet die verschillen ook in de Bijbel, bij een Martha en een Maria of een Nehemia en een Ezra. En ook bij de discipelen; dat is heel troostend.’

Wil Doornenbal: ‘Als je vrucht wilt dragen, dan moet er voldoende reflectie zijn.’ (beeld Niek Stam)

Voor de één is stilte en gebed gemakkelijker dan voor de ander. Wat als het niet zo bij jouw karakter past?
‘Welke persoonlijkheid je ook hebt, stilte voor God is noodzakelijk voor iedereen, zoals in Psalm 62 (HSV) staat: “Weest stil mijn ziel”. Of kijk naar Christus, die ook steeds de stilte opzocht. Stilte is een belangrijk gegeven in je geloofsleven. Als je vrucht wilt dragen, dan moet er voldoende reflectie zijn. Het stil-zijn op zich is geen deugd, maar wel als het leidt tot openheid voor God. Hetzelfde geldt voor het gebed. Het is de levensadem die je in leven houdt. Maar dan volgt de belangrijke vraag: wanneer helpt stilte mij? De één heeft behoefte aan een langere tijd van ongestoorde stilte. De ander gedijt beter bij een kortere tijd, gevolgd door wat afwisseling.’

De laatste tijd is er veel belangstelling voor stilte en contemplatie, ook onder christenen. Hoe verklaart u dit?
’Vroeger was het vooral belangrijk om de geloofswaarheden op een rijtje te hebben en daar met hart en ziel ja op te zeggen, tegenwoordig ligt de nadruk meer op de vraag: wat werkt het geloof uit in de praktijk? Daarbij is het geloven ook meer individueel geworden. Waar je vroeger meer groepsmores had, heb je nu meer vrijheid en eigen verantwoordelijkheid. Maar dat zorgt ook voor onrust. We hebben de tijd niet meer. We weten bijna niet meer hoe we moeten reflecteren. Maar een mens die niet kan reflecteren, is een mens met te weinig zuurstof. Die krijgt ademnood. De moderne mens roept: geef me stilte en help me daarbij.’

‘Een mens die niet kan reflecteren,
krijgt ademnood’

Welk advies heeft u voor mensen met die uiteenlopende karakters om vorm te geven aan stilte, gebed en contemplatie?
‘Voor extraverten helpt het om te praten met anderen. Ga aan de slag met je eigen en andermans vragen. Een concrete tip voor mensen die het moeilijk vinden om tot gebed en Bijbellezen te komen, is om een haalbare tijd af te spreken met jezelf. Zet bijvoorbeeld een wekkertje op vijf of tien minuten. Probeer verschillende gebedsvormen uit. Soms helpt het om aan de hand van een psalm te bidden. Een introvert hanteert stilte misschien gemakkelijker, maar die mag uitgedaagd worden om zich meer te uiten. Introverten en extraverten vullen elkaar prachtig aan. Want de extravert brengt gemakkelijk een stukje levendigheid mee en de introvert draagt gemakkelijk bij aan verdieping. Onderschat dus niet wat je bijdrage is.’

God ontmoeten in de Bovenkamer

De Bovenkamer in Breukelen is een bijzonder initiatief van drie zussen, Marie-Louise, Willeke en Marit, en Nico, oud-directeur van een bouwbedrijf. De Bovenkamer bestaat uit verschillende plekken: een creatieve kamer, een stilteruimte en een café. De ruimtes zijn kosteloos te reserveren als vergader- of retraiteplek voor christelijke organisaties of initiatieven. Willeke vertelt: ‘Het is ons verlangen dat iedereen in de Bovenkamer op zijn eigen manier in contact met God kan komen en dat iedereen zich thuis kan voelen.’

Elke maandagavond komt er een groepje bij elkaar voor gebed. Een deel blijft in de Bovenkamer, een ander deel gaat al biddend wandelen door Breukelen. ‘Strategisch bidden’ noemt Willeke dat. ‘Sommige mensen zijn meer pastorale bidders, die bidden vooral voor mensen. De strategische bidders hebben meer het grotere plaatje op het oog en bidden voor de plaats Breukelen.’

Naast gebed, vergaderen en mini-retraites kun je in de Bovenkamer ook workshops volgen, zoals de workshop ‘Luisteren naar Gods stem’ die Willeke geeft. Meer informatie: www.bovenkamerbreukelen.nl.