Echtscheiding: optie of noodoplossing?

Het aantal getrouwde mensen loopt terug. Dat is in Zuid-Afrika zeker zo, waar het betalen van een bruidsprijs trouwen voor veel mannen gewoon te duur maakt. Samenwonen is dan de oplossing. Uit elkaar gaan wordt natuurlijk ook makkelijker. Deze optie brengt vaak niet veel stabiliteit, vooral niet voor de vrouwen. Samenwonen kent te weinig stevigheid en structuur.

Huwelijken zouden wel die stevigheid en structuur moeten bieden, maar eindigen te vaak in echtscheiding. Daarop ligt nauwelijks nog een sociaal taboe, zo normaal is het geworden. Dat is in Nederland, denk ik, niet anders. Echtscheiding is een optie die van meet af aan is ingebouwd in het huwelijk en waarvan men naar believen gebruik kan maken.

Ook in de kerken is het op dit vlak aan het schuiven. Het aantal echtscheidingen onder christenen, hoe sterk er ook tegen gewaarschuwd wordt, blijft stijgen. Op mijn Bijbelschool vragen studenten of hertrouwen na echtscheiding geoorloofd is. Maar die vraag is in de praktijk allang achterhaald. In de kerk trouwen na echtscheiding gebeurt geregeld.

Mozes zegt

In een vorige blog verwees ik naar Maleachi’s bekende uitspraak dat God de echtscheiding haat (2:16). De boodschap in dat vers is dat vrouwen tegen gewelddadige echtscheidingsprocedures, waarin ze zelf geen stem hebben, beschermd moeten worden.

‘Ontevreden’ kon voor hen van alles zijn,
tot slecht koken aan toe

Hetzelfde motief vind ik terug in Jezus’ echtscheidingsonderricht in Matteüs 5:31-32 en 19:1-9. In overeenstemming met Deuteronomium 24:1-4 neemt Jezus het op voor de vrouw als slachtoffer van lichtvaardige echtscheiding door haar man. In een patriarchale cultuur als die van Israël was dat niet overbodig. Ook in Deuteronomium 22:13-19 wordt aan een wel erg manvriendelijke echtscheidingspraktijk paal en perk gesteld. Mozes laat daarover geen misverstand bestaan.

In Jezus’ dagen lazen de farizeeën Deuteronomium 24 door een gekleurde mannenbril. De gronden voor echtscheiding zijn daar zo vaag geformuleerd (de man is ‘ontevreden’ over zijn vrouw) dat er een officiële scheidbrief nodig was om de vrouw tegen haar man te beschermen. Voor de farizeeën was dat document echter een formaliteit geworden. De uitdrukking ‘ontevreden’ was voor hen de kern, en dat kon van alles zijn, tot slecht koken aan toe. Hadden ze de Bijbel niet aan hun kant?

Jezus zegt

In zijn twistgesprek met de farizeeën scherpt Jezus de bestaande huwelijksmoraal niet aan. Hij schept orde in de morele chaos waarin het huwelijk terecht was gekomen door dit oppervlakkige Schriftgebruik. Hij ontkent het nut van de scheidbrief in kapot gelopen situaties niet. Juist het mannelijke hart krijgt binnen het huwelijk alle kansen om te verharden. Dat heeft God vanaf het begin zo niet gewild. God had het huwelijk als een twee-eenheid voor ogen, waarin mannen en vrouwen samen hun leven delen in liefde en trouw. Hierop rust Gods zegen, die niet door een gemakzuchtige echtscheidingspraktijk mag worden verspeeld.

Jezus trekt de lijn van Deuteronomium 24 door: de vrouw wordt beschermd tegen de Bijbels-ondermaatse huwelijksmoraal van haar man. Een man mag niet verbreken wat God verbonden heeft. Een vrouw kan niet zomaar op straat gezet worden (eventueel met de kinderen). Ze mag helemaal niet op straat gezet worden.

Iemand kan zich stipt aan het zevende gebod houden
en toch al zijn huwelijksbeloften breken

Ja, in geval van overspel mag de huwelijksband verbroken worden. Dat geldt natuurlijk naar beide kanten: ook een vrouw kan van haar man scheiden als hij overspel pleegt. In die dagen, zoals ook in Zuid-Afrika vandaag, was dat niet vanzelfsprekend. Maar zeker in een cultuur waarin de gelijkwaardigheid van man en vrouw (volgens de Bijbel: terecht!) benadrukt wordt, hebben beide partners niet alleen gelijke plichten, maar ook gelijke rechten. Mannen kunnen soms ook bescherming tegen hun vrouw nodig hebben. Maar is dat niet eerder de uitzondering die de regel bevestigt?

Paulus schrijft

Scheiding is alleen mogelijk in geval van overspel. Maar wat is overspel? Meestal beperken we dat tot het hebben van seks buiten het huwelijk. Ja, overspel gaat over seks, maar niet alleen buiten, maar ook binnen het huwelijk.

In 1 Thessalonicenzen 4:3-8 maakt Paulus dat duidelijk. Binnen het huwelijk moeten we ‘heilig en eerbaar’ samen met elkaar leven, zoals we dat op onze trouwdag beloofd hebben (met God als onze getuige, Maleachi 2:14). Dat geldt ook voor de seksuele omgang: die moet niet door ‘een wereldse hartstocht en begeerte’ worden aangedreven. Denk als voorbeeld aan pornoverslaving of aan de datingsite SecondLove: hoofdzakelijk mannen laten zich hier zien. Iemand kan zich stipt aan het zevende gebod houden – geen seks buiten zijn huwelijk – en toch al zijn huwelijksbeloften breken. Vrouwenmisbruik binnen een huwelijk of relatie, tot aan verkrachting en moord toe, is in Zuid-Afrika een voortwoekerend kwaad. Natuurlijk is echtscheiding dan Bijbels gerechtvaardigd, alleen al ter bescherming van de vrouw (en de kinderen).

De kerk leert

Echtscheiding is geen van tevoren ingecalculeerde optie: als het niet klikt, kunnen we altijd nog uit elkaar. Maar ter bescherming van vooral de vrouw houdt de kerk de nooddeur nadrukkelijk open. Wanneer ‘de nood aan de vrouw’ komt en tot aan haar lippen is gestegen, reikt de kerk haar een helpende hand. De Bijbel geeft dan alle ruimte om aan echtscheiding mee te werken. In een vrouwvijandige samenleving als die van Zuid-Afrika heeft de kerk de kant van de zwakke te kiezen in navolging van haar Heer.