Kunst in je kerk

0

OnderWeg gaat in gesprek met liefhebbers van kunst in de kerk. Twee kunstprojecten in kerken in Noord-Nederland passeren de revue. Wat spreekt de mensen binnen en buiten de kerk aan in deze projecten en welke boodschap dragen deze kunstwerken juist in kerkgebouwen uit? Wat zit er achter de keuze voor een specifiek kunstwerk?

Menno Heeres, voorzitter van de stichting Feest van de Geest Groningen/Noord-Drenthe en Gerda Scherff, voor het eerst betrokken bij een kunstproject van deze stichting, vertellen over hun ervaringen met kunstprojecten opgezet door deze stichting. Tussen Hemelvaart en Pinksteren exposeren kunstenaars door het hele land in kerken. Schilderijen, beeldhouwwerken, kleurrijke uitbundige opstellingen of kleine ingetogen verbeeldingen: het mag allemaal in het Feest van de Geest.

Het paviljoen van Peter Dijk in de Dorpskerk van Zuidlaren. (foto Tineke A. Homan)

Het paviljoen van Peter Dijk in de Dorpskerk van Zuidlaren. (foto Tineke A. Homan)

Stichting Feest van de Geest startte twintig jaar geleden in gemeente Midden-Drenthe. De initiatiefnemers zagen hoe door ontkerkelijking steeds minder mensen in kerken kwamen. Door kerken en kunstenaars met elkaar in contact te brengen hoopten ze een tegengestelde beweging op gang te brengen. Mooie monumentale panden die het podium zijn voor kunst worden weer interessant voor toeristen en buurtgenoten, maar ook voor de wekelijkse kerkbezoekers.

Witte muur

Onlangs bezocht Menno Heeres met een groep kunstenaars dertien kerken die deelnemen aan het Feest van de Geest in 2020. ‘Het thema van deze editie is “In Vuur en Vlam”. Kunstenaars die deelnemen aan deze editie mogen zelf aangeven in welke kerk zij graag zouden exposeren. Meestal weten we voor elke kunstenaar een plek naar keuze te vinden. Het kleine kloosterkerkje in Thesinge of de grote Nicolaikerk in Appingedam. Het kan allemaal. De ene kunstenaar is blij met de ruimte, de ander heeft liever een klein en intiemer gebouw met een witte muur.’

Een van de kerken die Heeres bezocht, was de GKv van Schildwolde. Een aantal jaren geleden namen zij al deel aan het Feest van de Geest. Voorganger Kees van Dusseldorp draagt het project een warm hart toe en vertelt over de betekenis van Pinksteren voor deze gemeente en over de recente aardbevingsschade in de regio en aan het kerkgebouw.

Gerda Scherff stond de kunstenaars verder te woord: ‘Een half uurtje de tijd om te presenteren wat voor kerk je bent, waar je voor staat. Dat is maar kort, maar de sfeer was heel goed. Ik heb verteld dat we een grote gemeente zijn en dat kinderen in onze gemeenschap een belangrijke plek innemen. Als Kandelaarkerk willen we de boodschap van licht, van Gods liefde voor de wereld, uitstralen. Ook naar het dorp. Verder heb ik hun verteld over de kruisvorm en de afbeelding van de duif, de heilige Geest, in dit gebouw en de tekst ‘dat Uwe ogen open zijn, nacht en dag over dit huis’. Bemoedigende symbolen en woorden. Nu is het afwachten welke kunstenaar voor onze gemeente gaat kiezen.’

Menno Heeres vertelt: ‘Iedere kunstenaar is verplicht een nieuw kunstwerk te maken passend bij het thema en de ruimte waarin hij of zij exposeert. Daarnaast mag de kunstenaar ook ander werk van zijn hand laten zien. We kiezen voor gevestigde, professionele kunstenaars. Hun werk moet kwaliteit hebben, maar het mag van alles zijn. Ook zijn de kunstenaars niet allemaal christelijk. We vragen van kunstenaars dat zij met het thema bezig gaan, dat kan op heel verschillende manieren. Soms raakt het thema hen als ze eenmaal bezig gaan, meer dan ze van te voren gedacht hadden. Daarnaast vind ik ook dat kunst moet schuren. Het kunstvoorwerp kan discussie maar ook contact tot stand te brengen. Het hoeft niet altijd per se mooi te zijn. Lang niet iedereen vindt alles even mooi. Er hangen zeker niet alleen maar landschapjes aan de muren. Maar de kunst moet wel in een ruimte passen. Rouw-, trouw- en gewone diensten moeten er gewoon door kunnen gaan.’

Paviljoen

‘Het is aan de kunstenaar wat voor kunst er in een kerk komt te hangen. Maar soms heeft een gemeente of kerkenraad specifieke wensen. Zo werd in 2018 in de Dorpskerk (PKN) van Zuidlaren vanuit de kerkgemeenschap een project opgestart met als thema “Wat bezielt ze nog”, resulterend in een fraai boek met foto’s en interviews van twintig kerkleden. Hierbij hebben wij een kunstenaar gezocht die een passend kunstwerk wist te realiseren. Zo hebben we tijdens het vorige project intensief samengewerkt met mensen uit de gemeente. De kunstenaar in dit project, Peter Dijk, maakte een grote stellage, een paviljoen, waarvan de wand bestond uit plastic tasjes. Daarin waren de foto’s bevestigd van twintig gemeenteleden die de gemeente geregeld bezochten, met daarboven korte citaten uit interviews met deze gemeenteleden. Mooie, maar ook schurende citaten. Er ontstonden daar veel gesprekken, waar de kunstenaar zelf ook geregeld aan deelnam. Sommige kerken houden contact met kunstenaars die bij hen geëxposeerd hebben. Een enkele keer koopt een kerk een kunstwerk aan. Maar het contact met de kunstenaars zorgt er in ieder geval voor dat kerken opnieuw en anders naar kunst gaan kijken.’


In de Koningskerk in Zwolle-Zuid is de commissie KIK (Kunst in Kerk) al vijftien jaar actief. Annemarie Roth, Trudy van der Krieke en Rianne Hagg hebben al heel wat projecten uitgedacht en langs zien komen. Anders dan het Feest van de Geest benaderen zij geen of weinig kunstenaars van buiten, maar kiezen ze ervoor om zoveel mogelijk gaven van getalenteerde broers en zussen in te zetten in de gemeente.

Een van de 'glas-in-loodramen' uit de serie Bijbelse muziekinstrumenten. (beeld Rianne Hagg)

Een van de ‘glas-in-loodramen’ uit de serie Bijbelse muziekinstrumenten. (beeld Rianne Hagg)

Annemarie: ‘We hebben veel talent in onze gemeente, dat moet ik erbij zeggen. Daar maken we ook goed gebruik van. Onze commissie Kunst in Kerk is ontstaan rondom een kunstmarkt in de kerk. Het was een creatieve inzameling voor het goede doel waar elke deelnemer zijn of haar gaven voor in mocht zetten. Dat maakte mooi zichtbaar hoeveel talent we in huis hadden en hielp om mensen te leren kennen.’

Rianne: ‘We hebben echt veel begaafde mensen in onze kerk. Zo maakte Hans Buenk eens een vierluik in de adventstijd. Hij hing vier witte panelen op en beschilderde iedere week, in de kerk, een nieuw paneel. Het maakte dat je vol verwachting de kerk in kwam, benieuwd naar wat erbij gekomen was. Een verrassingseffect. Maar ook dat je je tijdens de dienst echt in het thema en de schilderijen verliezen kon.’

Hoe gaan jullie te werk?
Trudy: ‘We overleggen voorafgaande aan een zondag of voor de adventsperiode of veertigdagentijd met de betrokken predikanten. Zo weten we wat de liturgie is en met welke thema’s of welk Bijbelboek we aan de slag kunnen. Dat doen we ook als we met Fleur, de bloemencommissie, werken aan het liturgische bloemstuk. Momenteel zijn we bezig met het Bijbelboek Ezechiël. Dat is rauw en moeilijk te verbeelden. Maar de dorre doodsbeenderen (uit Ezechiël 37) waar we het komende zondag over zullen hebben, zijn in een bloemstuk – met een stronk hout en bloemen die nieuwe bloei, nieuw leven aanduiden – weer minder moeilijk te verbeelden.’

Rianne: ‘We weten niet altijd welke kant het opgaat. Soms vraag je een gemeentelid of kunstenaar te helpen met een project en dan kan het zijn dat het niet precies wordt wat je er van verwacht. Ik vind het belangrijk dat kunst in de kerk niet rommelig of slecht uitgevoerd is. Ik vind het belangrijk dat kunst in de kerk kwaliteit heeft, maar kunst mag wel schuren en uitdagen.’

Annemarie: ‘Het doel is ook niet altijd hetzelfde. In het afgelopen jaar vierden we dertig jaar Koningskerk. Gemeenteleden werd gevraagd om de mooiste Bijbelverhalen te verbeelden. Dat leverde heel verschillende bijdragen op, ook verschillend in kwaliteit. Je ziet naar mijn mening of iemand ergens met overgave aan gewerkt heeft. Kwaliteit is belangrijk, maar het moet zeker ook de gemeenschap dienen.’

Een 'glas-in-loodraam' uit de serie 'Priesters in de Bijbel' over Melchisedek. Het ontwerp is van Henk Buit.

Een ‘glas-in-loodraam’ uit de serie ‘Priesters in de Bijbel’ over Melchisedek. Het ontwerp is van Henk Buit.

Rianne: ‘Er zijn echt heel veel manieren om als gemeente met geloof en kunst bezig te zijn. Zo hebben we in de afgelopen jaren drie keer, met een groep van vijftien gemeenteleden, aan ‘glas-in-loodramen’ gewerkt. Van kunststof en folie ontwierpen we tien ramen rondom een thema: muziekinstrumenten in de Bijbel, het Bijbelboek Sefanja en afgelopen jaar verbeeldden we priesters uit het Oude en Nieuwe Testament. Week na week plaatsen we er een raam bij, afgestemd op het thema van de preek van die week. Veel gemeenteleden zijn benieuwd: wat gaan we vandaag zien? Wat ik ook een mooie traditie vind: de belijdenisgroep in onze gemeente gaat elk jaar op kamp en maakt dan gezamenlijk een kunstwerk. Dit kunstwerk wordt tijdens de belijdenisdienst verder toegelicht.’

Trudy: ‘Dat is echt een traditie. Ik heb in de afgelopen jaren erg mooie dingen langs zien komen. Wat ik ook mooi vind, is het paneel dat een aantal jaren geleden gemaakt is voor gedachteniszondag. We plaatsen daarop na deze zondag witte stenen met de namen van overleden gemeenteleden. Het paneel hangt in een zaal in de kerk en je kunt daar als de kerk open is een moment stil zijn, een kaars branden als je wilt. Herinneringen aan overledenen, ongeboren kinderen, krijgen op deze manier in de gemeente een plek. Door opnieuw door het verdriet heen te gaan, door samen stil te staan. Mensen zeggen vaak: “Ik zag er heel erg tegenop maar vond het heel fijn, het kreeg een plek.”’

Annemarie: ‘Rituelen zijn belangrijk. Ik denk dat er in onze kerken lange tijd heel weinig aandacht voor het individuele geloven is geweest. Een ritueel zet je stil en bepaalt je bij wat het geloof voor je kan en mag betekenen. Het bepaalt je plaats in de gemeenschap. Je ervaart het met degenen die aanwezig zijn, in een bepaalde sfeer. Dat kan rondom een bed, bij ziekenzalving of bij afscheid, maar ook in een grote gemeente. Daarbij moet je goed nadenken over wat je doet, hoe je het doet. Als je de plank misslaat, gebeurt er iets in de ziel van een mens. Diezelfde gevoeligheid heb je ook nodig als je kunst in de kerk brengt.’

Rianne: ‘Iemand die dat goed kan, is Tom Waterreus. Deze rooms-katholieke Zwollenaar weet als kunstenaar geloof en kunst ontzettend knap te verbinden. Je proeft in zijn werk zijn geloof. Maar ook het zevenluik, een reliëf in hout, van ons gemeentelid Johan van Driel is erg mooi. Het hangt permanent in een van de zalen van onze kerk. Schepping, zondvloed, avondmaal en de vorming van de kerk (in de contouren van ons gebouw): het is prachtig om naar te kijken.’

Delen.

Over de auteur

Geranne Tamminga werkt voor Weetwatjegelooft.nl en is redacteur van OnderWeg.

Laat een reactie achter