Kerk zijn op de rand

0

Vroeger was de kerk een factor van betekenis midden in de samenleving, vandaag is ze verdrongen naar de rand. Dat is een aparte plek. Vaak bedoelen we mensen die niet goed kunnen meekomen als we het hebben over de rand van de samenleving. Ligt hier een unieke kans voor de kerk nu ze naar de marge is verdreven ? De kerk zou dan in elk geval op haar meester lijken. Want ook Jezus verbond zich gemakkelijk met mensen aan de rand.

De kerk is een unieke plek waar mensen samenkomen en samenleven met anderen die ze niet zelf hebben uitgekozen. (beeld Pradeep Thomas Thundiyil/iStock)

De kerk is een unieke plek waar mensen samenkomen en samenleven met anderen die ze niet zelf hebben uitgekozen. (beeld Pradeep Thomas Thundiyil/iStock)

Verbinding maken met mensen in de marge is geen vanzelfsprekendheid. We leven vandaag in een netwerksamenleving. We hebben allemaal onze eigen netwerken waarbinnen we onze contacten met anderen onderhouden. Zonder dat we het ons misschien echt bewust zijn, zijn die netwerken steeds meer netwerken van gelijkgezinden geworden. Zo vormen deze netwerken een veilige bubbel waarin we niet geconfronteerd worden met mensen die anders zijn dan wij.

Deze veilige netwerkbubbel maakt dat het voor mensen aan de rand steeds moeilijker is geworden om mee te doen. Maar juist van de kerk wordt gezegd dat het een van de weinige plaatsen is waar mensen van verschillende milieus elkaar ontmoeten. De kerk is een unieke plek waar mensen samenkomen en samenleven met anderen die ze niet zelf hebben uitgekozen. Die ontmoetingen kunnen heel verrijkend zijn, maar als we eerlijk zijn, is de drempel soms wel hoog om met mensen om te gaan die anders zijn. Om als mensen vanuit verschillende leefwerelden verbonden te zijn, moeten er barrières worden overbrugd. Ook in de kerk is die hang naar eenvormigheid zichtbaar geworden. Waar het vroeger gewoon was om te blijven bij het kerkgenootschap waarbinnen je was opgegroeid, kiezen we vandaag veel meer voor de kerk waar we ons thuis voelen: een kerk van gelijkgestemden. Laten we eerlijk zijn, de kerk is allang de binding met bepaalde groepen uit de samenleving verloren.

Buurtactiviteiten

Naast verlies is er ook een andere ontwikkeling. Juist nu de kerk in de marge van de samenleving terecht is gekomen, gaan op verschillende plekken de ogen open voor de roeping in de marge. Kerken krijgen oog voor de eigen omgeving, de buurt waarin ze staan. Er ontstaan allerlei mooie diaconale projecten, praktisch ondersteund door kerkindebuurt.nl, een website waar verschillende mooie voorbeelden zijn samengebracht. Door allerlei buurtactiviteiten komen we in de kerk met mensen in aanraking die anders zijn dan wij. In mijn kerk, de Havenkerk in Den Haag, doen we dat onder andere door het organiseren van buurtmaaltijden, koffieochtenden en activiteiten buiten op een plein. Vaak blijven deze projecten ergens aan de rand van de kerk, gedragen door enkele enthousiastelingen. Als we kerk zijn op de rand dan mag de verbinding met anderen aan de rand wel wat sterker, hoe anders die andere ‘randfiguren’ ook zijn. We hebben als kerk zo veel te bieden.

Lokkertjes

Ik vind het goed als diaconaat op zichzelf staat. Diaconale activiteiten zijn geen lokkertjes om mensen binnen de kerk te krijgen. Als mensen alleen komen voor een gezonde warme hap dan zijn ze van harte welkom, ze hoeven van mij niet meer. Maar ik gun het ze wel, want de kerk heeft meer te bieden. Mijn verlangen is dat mensen die deelnemen aan een diaconale activiteit er helemaal bij horen in de kerk. Ik bedoel niet dat mensen er pas bij horen in de kerk als ze ook op zondag in de kerkdienst verschijnen. Er zijn allerlei manieren waarop mensen deel kunnen worden van de gemeenschap van de kerk, maar dat gaat niet vanzelf.

Er gaan ogen open voor
de roeping in de marge

In de Havenkerk hebben wij de visie dat we samen kerk willen zijn met mensen van zeer diverse afkomst. Samen kerk zijn vraagt om ontmoeting. Maar ik zie dat mensen als vanzelf binnen de kerk hun eigen subgroep vormen. De jonge hogeropgeleide mensen met een kerkelijke achtergrond komen graag op zondagmorgen, de (vaak wat oudere) mensen uit de buurt sluiten door de weeks aan bij de maaltijd. Als ze in de zondagse kerkdienst komen (en dat doen ze) dan zitten ze samen aan een tafel achter in de kerk, min of meer afgescheiden van de rest. Het blijkt dat mensen vanuit verschillende achtergrond het lastig vinden om met elkaar om te gaan. Het verlangen is aanwezig, maar de praktijk is weerbarstig.

Kloven

Waarom hebben mensen behoefte aan veiligheid die gezocht wordt in het omgaan met gelijkgestemden? Uit onderzoek blijkt dat die behoefte er vooral is onder hoogopgeleide welgestelde blanke mensen. Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft onderzoek gedaan naar tegenstellingen en kloven in de samenleving (zie kader). Daaruit blijkt dat vooral hogeropgeleiden zich ervan bewust zijn dat ze anders zijn dan lageropgeleiden en zich graag van hen afschermen. Lageropgeleiden zijn zich er veel minder van bewust dat er verschillen zijn.

Het onderzoek bevestigt mijn eigen waarneming. Ik ben zelf hoogopgeleid en zie de verschillen tussen mensen uit verschillende sociale lagen heel goed. Er is in mijn kerk een duidelijk onderscheid tussen hoog- en laagopgeleid. We komen elkaar vanuit alle lagen van de bevolking wel tegen, maar dat wil nog niet zeggen dat er ook echt verbinding is. Het verlangen is er om samen kerk te zijn, maar er is weinig onderling contact tussen mensen van de verschillende groepen. We zijn ook echt heel verschillend.

Gemeenschap

Vanuit het evangelie is er alles voor te zeggen om het ideaal van een hechte gemeenschap van onderling zeer verschillende mensen hoog te houden. De vroege kerk van het Nieuwe Testament ontwikkelde zich als een kerk in de marge, waar prachtige dingen gebeurden.

Vanaf het begin van Handelingen is duidelijk dat de gemeente een kerk is van rijk en arm. Er was sterke onderlinge verbondenheid, waarbij welgestelde mensen als Barnabas bijdroegen aan het levensonderhoud van de armen. Echte gemeenschapsvorming met rijk en arm, slaaf en vrije bleek ook in de tijd van het Nieuwe Testament al moeilijk. Paulus schrijft in het begin van de eerste brief aan de gemeente in Korinte heel mooi over de achtergrond van de meeste leden van deze gemeente. Er waren maar weinigen van aanzienlijke afkomst, maar juist deze mensen hebben anderen wat te leren. God kijkt immers anders naar mensen dan wij gewend zijn. Hij gebruikt juist onaanzienlijke mensen om anderen iets van zijn grootheid te laten zien (1 Korintiërs 1:26-29). In hoofdstuk 11 blijkt dat de welgestelden het verre van eenvoudig vonden om gelijkwaardig met de armen om te gaan. De standsverschillen waren ook zichtbaar op het moment dat de gemeente samenkwam. Paulus geeft het volgende scherpe verwijt: als de gemeente samenkomt om te eten, zorgen de welgestelden goed voor zichzelf, maar ze laten de armen niet delen in hun maaltijd (1 Korintiërs 11:20-22).

In Christus vallen standsverschillen weg

Zonder na te denken werden de verhoudingen in de maatschappij doorgetrokken binnen de kerk. In de kleine brief van Paulus aan Filemon laat hij op prachtige wijze zien hoe binnen de gemeente verhoudingen kunnen veranderen. Paulus schrijft deze brief aan Filemon, die een welgestelde gelovige is. Een slaaf van Filemon is bij hem weggelopen en naar Paulus gevlucht. Deze slaaf, Onesimus, heeft veel betekend voor Paulus, die op dat moment gevangen zat. Desondanks vindt Paulus dat hij Onesimus terug moet sturen naar zijn heer. Hij stuurt een brief mee waarin hij een goed woordje voor Onesimus doet. Hij schrijft in die brief: ‘Misschien hebt u hem korte tijd moeten missen om hem voor altijd terug te krijgen, niet meer als een slaaf, maar als veel meer dan dat, als een geliefde broeder’ (Filemon 15-16a). Revolutionaire taal voor die tijd: in Christus vallen standsverschillen weg, want door het geloof zijn we allen broeders en zusters.

Ontmoeting

Tegenwoordig kennen wij in onze samenleving geen slaven meer en ook standsverschillen zijn verleden tijd. Maar ook vandaag zijn er nog altijd mensen die niet mee doen in de ‘normale’ maatschappij. Ze leven aan de rand. Het Nieuwe Testament laat zien dat Christus aan hen een centrale plaats kan geven binnen zijn gemeente. Misschien is het daarom ook wel heilzaam dat de kerk in de marge is terechtgekomen. Bij de kerk horen levert geen status op. We zijn als kerkgangers allemaal mensen die leven aan de rand van de samenleving. Dat maakt het wellicht gemakkelijker om ons te verbinden met de grote diversiteit aan andere mensen die zich aan de rand bevinden. Het is heilzaam om uit de bubbel van je eigen sociale laag te stappen en je te verbinden met mensen die anders zijn. Overal waar dat gebeurt, zien mensen het als een verrijking. Door ontmoeting ga je anders naar elkaar kijken en leer je elkaar waarderen. Diversiteit in de kerk is een groot goed. Ieder heeft iets eigens te bieden. Juist waar we verschillend zijn kunnen we veel van elkaar leren. Van vluchtelingen en daklozen valt bijvoorbeeld te leren wat vertrouwen in God betekent; zij kunnen op hun beurt van andere mensen misschien iets ontvangen van een stabiel leven en structuur om de Bijbel te lezen en te overdenken.

Van vluchtelingen en daklozen valt te leren
wat vertrouwen in God betekent

Net als in Korinte gaat de verbinding in de kerk tussen mensen in hele verschillende sociale omstandigheden niet vanzelf. Mijn kerk in de Haagse Schilderswijk is duidelijk een kerk in de marge. We zijn klein en qua aantal onbetekenend in een door moslims gedomineerde omgeving. Maar in de marge hebben we elkaar als een zeer divers groepje gevonden. We houden van elkaar en zijn mensen van goede wil. De hogeropgeleiden in de Havenkerk hebben allemaal bewust gekozen voor deze kleine kerk met een grote diversiteit. Maar ook bij ons gaat de verbinding niet vanzelf. Vooral als hogeropgeleiden hebben we een duwtje in de rug nodig. Daarom zijn we een project gestart van ‘verrassende vriendschappen’. Het ideaal is dat iedereen binnen de kerk vriend wordt van iemand met wie hij buiten de kerk nooit bevriend zou zijn geraakt. Er zijn inmiddels prachtige voorbeelden ontstaan van zulke vriendschappelijke relaties. Tegelijk zien we dat de praktijk weerbarstig blijft.

Eng

Mensen vinden het lastig om ‘verrassende vriendschappen’ aan te gaan. Wellicht raad je het al, de weerstand zit vooral aan de kant van de hoogopgeleide blanke mensen. Het is een weerstand die ik heel goed begrijp. Het leven is druk. Iets organiseren om goed te doen voor mensen die anders zijn, dat lukt nog wel. Maar vriendschappelijk met iemand omgaan die echt anders is en een stukje van ons leven delen, dat is andere koek. Dat is moeilijk en eng. Echt samen kerk zijn met al onze verschillen vraagt dat we onze weerstanden en vooroordelen onder ogen zien. Het begint ermee dat we ons realiseren dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten. Wat onze achtergrond en sociale positie ook is, als kerkmensen zijn we toch allemaal mensen aan de rand. We hebben iets gemeenschappelijks dat ons verbindt. Kerk zijn aan de rand biedt nieuwe perspectieven. Als het lukt om open te staan voor de diversiteit aan mensen aan de rand dan krijgen we er veel voor terug.

Verwerking

In het artikel worden verschillende Bijbelgedeelten aangehaald. In Handelingen 4:32-37 wordt over de eerste gemeente gezegd: niemand had gebrek, omdat niemand zijn bezit als persoonlijk eigendom beschouwde. Het lijkt een ideaalplaatje waar wij nooit aan kunnen voldoen. Wat zou dit Bijbelgedeelte ons te zeggen kunnen hebben over het omgaan met arm en rijk in de kerk?

1 Korintiërs 1:26-29 zegt dat God de zwakken en onaanzienlijken in de wereld gebruikt om wat sterk en machtig is te beschamen. Misschien heb je ervaring met het omgaan met mensen uit een ander sociaal milieu. Wat heb je geleerd of zou je kunnen leren van iemand met een totaal andere achtergrond? Wat zou een ander van jou kunnen leren?

In de brief aan Filemon doet Paulus verrassende uitspraken over de verhoudingen binnen de gemeente van Christus. In deze brief gaat het over een slaaf en een heer. Probeer deze brief eens actueel te maken: wat heeft deze brief te zeggen over hoe wij kijken naar bepaalde mensen?

Leestip

Het onderzoek van het SCP naar tegenstellingen in de samenleving: Mark Bovens, Paul Dekker & Will Tiemeijer (red.), Gescheiden werelden? Een verkenning van sociaal-culturele tegenstellingen in Nederland, Den Haag (SCP/WRR), 2014. Te downloaden via wrr.nl.

Delen.

Over de auteur

Peter Strating is predikant van de Havenkerk (NGK) in Den Haag.

Laat een reactie achter