Een Siamese tweeling?

0

Vorig jaar was het 75 jaar geleden dat de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt ontstonden. Ter gelegenheid daarvan verscheen bij uitgeverij Vuurbaak van de hand van George Harinck het gedenkboek Huis van de Vrijmaking. 75 jaar gereformeerd-vrijgemaakt leven in beeld en woord (2019). Hij werd bijgestaan door zes medewerkers uit beide ‘Huizen van de Vrijmaking’ (GKv en NGK), de “twee appartementen onder één kap”.

BOhuis(def).inddIn vogelvlucht krijgen we een overzicht van de geschiedenis van het ongedeelde Huis van de Vrijmaking; na de breuk in 1967 blijven beide appartementen in beeld. Daarna krijgen we via 75 foto’s en korte teksten een kijkje in het leven binnen de vrijgemaakte zuil. Alle binnen- en buitenkanten ervan komen aan de orde. De letters zeggen oudgedienden zoals ik genoeg: van GG tot GRV, van GPV tot GMV, van GSG tot de Domineesfabriek in Kampen. Korte interviews met mensen die even oud zijn als de vrijgemaakte kerken zelf vertellen hoe zij in deze eens zo gesloten wereld geleefd en geloofd hebben.

Harinck vergelijkt de in 1944 geboren kerk met een couveusekindje, dat pas na 1945 echt levensvatbaar bleek. De onstuimige peuter- en puberjaren leidden tot een identiteitscrisis, die in 1967 ontplofte. Kort daarop werd Jochem Douma professor ethiek in Kampen (1970). In de tijd die volgde (1970-1990) ontwikkelden de vrijgemaakten actief de exclusieve identiteit waarvoor zij bekendstaan. Ze bouwden hun sociaal-culturele organisaties sterk uit en gaven zo de boodschap, in de kerk verkondigd, handen en voeten in de samenleving. Men schaamde zich niet vrijgemaakt te zijn.

Vanaf de jaren negentig begonnen er allerlei dingen te verschuiven op theologisch en kerkelijk gebied. Binnen de vrijgemaakte zuil werkten de veranderingen in de samenleving sinds de jaren tachtig door. Anno 2019 is de vroeger zo eenkennige GKv volwassen, maar niet onherkenbaar anders geworden. Wijsheid komt met de jaren!

Siamese tweeling

Maar lag er wel een baby in de couveuse? Lag er niet eerder een Siamese tweeling, met de ruggen aan elkaar gegroeid, waardoor ze ieder precies de andere kant uitkeken? Verwante maar tegelijk verschillende invloeden konden van meet af aan opgemerkt worden in de nieuwe kerkgemeenschap. In de jaren vóór de Vrijmaking kwam een Schriftbeweging op die het heilshistorisch lezen van de Bijbel bepleitte. Verwant, maar niet identiek ermee was Schilders kerkvernieuwende arbeid; en vergeet ook de ‘Wijsbegeerte der Wetsidee’ niet!

Samenvattend had men het over ‘de beweging der jongeren’, waaruit het nieuwe kerkgenootschap ontstond, dat ik liever als een Siamese tweeling typeer. In de ene vrijgemaakte wereld bevonden zich twee stromingen met ieder toch een eigen, zij het vrijgemaakte, identiteit.

Zij keken anders aan tegen het warekerkgeloof of het leerstuk van de doorgaande reformatie. De Reformatie stond tegenover Opbouw, GPV tegenover ARP. In 1967 barstte het op de beoordeling van de Vrijmaking als werk des Heeren: had de ‘Zaak des Heeren’ in Nederland alleen toekomst via de in 1944 vrijgemaakte kerken? Met de botte bijl van de Open Brief (1966) scheidde men de tweeling hardhandig van elkaar; een traumatische ervaring, die ondanks aanvankelijke rust toch vooral verlies bracht. Daarvan twee voorbeelden.

Het vrijgemaakte verlies

We komen op bladzijde 142 een jonge Henk de Jong tegen: “Opgeleid aan de vrijgemaakte Hogeschool representeert Henk de Jong haar heilshistorische traditie. (…) Hij schreef wat vrijgemaakten dachten, maar vanuit Kampen niet hoorden.” De Jong lezend werden “ze bewust van het verlies dat met het vertrek van de Nederlands-gereformeerden was geleden.” Terecht kreeg hij vorig jaar een eredoctoraat aan de TU Kampen.

Harinck erkent dus dat de tweeling op het meest aangelegen punt gewoon op elkaar lijkt: het heilshistorische lezen van de Bijbel. Ondanks de aanvankelijk soms verschillende leesresultaten – bijvoorbeeld met betrekking tot vrouw en ambt, de omgang met de homofiele naaste of de organisatie van het kerkverband – kende men eenzelfde grondhouding van diepe eerbied voor de Schrift als vindplaats van Gods Woord.

De tweeling leeft niet langer in twee gescheiden appartementen onder één dak, maar als geliefde zusters in één en hetzelfde Huis (vanaf 2023, Deo Volente). Verschuivingen binnen de GKv en de verdwijning van de vrijgemaakte zuil maakten deze ontwikkeling mogelijk, blijkt uit Harincks boek. De vrijgemaakten zijn veel verworvenheden die ze koesterden kwijtgeraakt. Verlies dat toch uiteindelijk winst is!

Het Nederlands-gereformeerde verlies

Het kleine getal van de NGK werkte negatief op haar organisatievermogen. Het viel niet mee om de instellingen en commissies die er waren te bemensen. Veel werk kwam op dezelfde mannen neer. De opening van de ambten voor vrouwen bracht hierin verlichtig. De herziene kerkorde, het Akkoord voor Kerkelijk Samenleven, wordt gekenmerkt door een laagkerkelijke ‘verplaatselijking’ van het kerkelijke leven. Dit heeft ook negatieve effecten, bijvoorbeeld voor het zendingswerk, weet ik uit ervaring. Dat wordt uitsluitend plaatselijk, zonder enige bijstand van het kerkverband, georganiseerd. De zo noodzakelijke voortgaande bezinning op de zending stagneert daardoor, met negatieve gevolgen voor de praktijk.

De ‘verplaatselijking’ van het kerkenwerk moet als verliespost genoteerd worden. Gelukkig keert ook in de kerk de wal vaak het schip. Tegenwoordig gebeurt er veel meer bovenplaatselijk dan we vroeger nodig vonden. Is dit zelfcorrigerend vermogen van de kerk geen vrucht van de Geest?

Tot slot

Dit boek opent onze ogen om in dankbare verwondering om te zien, maar niet zonder schaamte. Geleerd door het verleden kunnen we in het heden de toekomst met vertrouwen tegemoetzien, met de Bijbel als licht op ons pad. Zijn onze tijden niet in Gods hand?

Delen.

Over de auteur

Ds. Bob Wielenga is emeritus predikant van de NGK Kampen en woonachtig in Zuid-Afrika.

Laat een reactie achter