‘Avondmaal, je viert het samen!’

0

Het avondmaal is een wezenlijk onderdeel van gemeente-zijn. Toch kun je als kerk best worstelen met de vorm. Hoe zorg je ervoor dat die vorm aansluit bij de inhoud? En hoe kun je aandacht geven aan de beleving van het avondmaal? Wij spraken met drie kerken die hier allemaal op eigen wijze invulling aan geven.

‘In het avondmaal komt Christus wezenlijk naar ons toe’

De Open Hof. NGK Dordrecht. Stadsgemeente.

Dominee Rein Hoekstra, die nu zo’n zeven jaar aan de gemeente verbonden is, typeert zijn gemeente als een dynamische gemeenschap die haar naam eer aan doet: ze is open en gastvrij. Waar veel gereformeerde kerken eens per maand of nog minder frequent avondmaal vieren, doen ze dat in Dordrecht elke week. ‘Dat is al vanaf de jaren zestig zo. Vanaf het ontstaan heeft de gemeente het verlangen gehad om dichtbij de kernwaarden te blijven zoals je die ziet in Handelingen bij de eerste gemeente. Het breken van het brood hoort daar nadrukkelijk bij.’

Vluchtelingen

De Open Hof, NGK Dordrecht.

De Open Hof, NGK Dordrecht.

‘Zo’n twee jaar geleden kwamen er zo’n 150 Syrische vluchtelingen in onze stad. Ongeveer twintig van hen kwamen bij ons in de kerk terecht. Op het moment dat we avondmaal gingen vieren, stonden een paar mensen op en vroegen: ‘Ze mogen toch wel gewoon meedoen?’ En dat is eigenlijk geen vraag; iedereen mag meedoen en brood en wijn ontvangen, jong en oud.’ Qua vorm wisselt de gemeente af. ‘In de gewone diensten vieren we lopend avondmaal, een beetje volgens de Anglicaanse traditie, afgewisseld met de viering van de maaltijd aan tafel. Zo kom je tegemoet aan de verschillende wensen van de mensen in de gemeente.’

Stilte

Als je zondag aan zondag avondmaal viert, hoe bewaak je dan het bijzondere van het moment? ‘Het avondmaal is voor ons geen cognitief verbaal moment, maar juist de stilte en de geestelijke concentratie is heel kostbaar. Het brood en de wijn worden ook door diverse mensen uitgedeeld, dat zijn niet alleen ambtsdragers. Vaak spreken ze een kort zinnetje uit, zoals: ‘het lichaam van Christus voor jou verbroken’. In het begin klinkt dat misschien een beetje gek, maar het helpt om je bewust te worden van wat er gebeurt. Daarbij hebben we het grote voorrecht dat we in onze gemeente goed opgeleide zangers en musici hebben, waardoor de maaltijd van de Heer ook muzikaal prachtig ondersteund wordt.’

Menselijk

Tegelijkertijd is beleving iets heel menselijks, stelt dominee Hoekstra. ‘Ja, we willen iets van het bijzondere ervaren, want dat is kostbaar. Maar als je er veel naar zoekt, ontglipt het je ook vaak. Vergeet ook niet dat er veel kinderen bij zijn. Dus het is altijd wel een stapje om daar ook te komen, om concentratie en aandacht op te brengen. Maar onlangs vertelde een jongen van midden twintig mij: “Toen ik naar voren liep, voelde ik Gods genade in me.” Dat raakte me. Dat is wat je hoopt, dat het avondmaal een moment is dat je echt iets ervaart en ontvangt van Gods aanwezigheid, en dan niet op een sentimentele manier. Wat je ziet bij de vroege kerk is dat bij het avondmaal de Geest van de Heer heel sterk aanwezig was. Zo vonden er ook genezingen plaats tijdens het avondmaal. Het avondmaal is dus niet zomaar een ritueel dat afgehandeld moet worden, maar een moment waarop Christus wezenlijk en helend naar ons toekomt.’


‘We lopen als gemeente naar voren en ontvangen daar het brood en de wijn’

De Gereformeerde Kerk Langerak. De nieuwe naam voor Bethelkerk (NGK) en Koningskerk (GKv).

Soms is het samengaan van twee gemeentes aanleiding om de liturgie onder de loep te nemen. Begin dit jaar zijn de Bethelkerk (NGK) en de Koningskerk (GKv) een kerk geworden: Gereformeerde Kerk Langerak en omstreken. Ina Schep en Jeannet Blonk hebben zich vanaf september 2019 onder andere beziggehouden met de vraag hoe die nieuwe gemeente het avondmaal wilde gaan vieren. Ina: ‘Er moesten allerlei taken worden ingevuld en we wilden dit niet doen vanuit het idee: zo deden wij dat in de Koningskerk of Bethelkerk altijd. We zijn echt een nieuwe gemeente en wilden daarom ook met een frisse blik naar het avondmaal kijken.’

Intensief

Ina en Jeannet laten een schema zien van alle stappen die ze gezet hebben: van het vormen van een werkgroep en de terugkoppeling naar het kernteam, tot het bespreken van de ideeën met de gemeente in een themadienst rondom het avondmaal. Uit alles blijkt dat het een heel zorgvuldig proces is geweest. Jeannet: ‘Toch heb ik er best weleens van wakker gelegen hoor. Hoe krijg je alle verschillende wensen en ideeën bij elkaar?’

Hoewel het proces intensief was, kijkt Ina er met tevredenheid op terug. ‘Ik vond het mooi om nu eens met verschillende mensen de diepte in te gaan over het onderwerp avondmaal. Normaal gesproken doe je dat niet zo snel. Nu stelden we elkaar in de werkgroep vragen als: wat betekent het avondmaal voor jou? Hoe beleef jij het? Welke teksten staan er eigenlijk in de Bijbel over het avondmaal?’

Benieuwd

Jeannet koppelde de bevindingen uit de werkgroep terug met het kernteam, zodat ook zij goed bij het proces betrokken bleven. Voor de themadienst hadden de predikanten een paar vragen opgesteld waar de gemeente over in gesprek ging, zoals: tijdens de viering van het avondmaal verbindt Jezus zijn leven aan jouw leven. Wat betekent deze verbinding voor jou? Met welke gedachten vier jij avondmaal? Ina: ‘Ik zat in een groepje waar we met elkaar deelden wat het avondmaal voor iedereen betekent en hoe je dit ervaart. Zo’n gesprek geeft echte ontmoeting en verbinding.’ Het was voor Ina en Jeannet zelf ook bemoedigend om te zien dat er zoveel mensen aan het gemeentegesprek deelnamen. Jeannet: ‘Ik denk dat de gemeente erg benieuwd was en graag mee wilde denken.’

Uit het hele proces rolt het besluit om het avondmaal voortaan gaand te vieren, door als gemeente naar voren te lopen en daar het brood en de wijn te ontvangen. Ina: ‘Het mooie van deze vorm vind ik dat je als gemeente echt in beweging komt, het leeft. Ook voor de kinderen is het mooi om mee te maken. Je bent er zo als hele gemeente veel meer bij betrokken.’ Onlangs werd voor de eerste keer op deze manier het avondmaal gevierd. Een spannend moment voor Ina en Jeannet. Ina: ‘Ik heb eigenlijk alleen maar positieve geluiden gehoord. Persoonlijk was ik ontroerd toen ik naar al die mensen keek die naar voren liepen. Het duurde misschien wel een half uur; het was een enorme stroom van mensen. Maar uiteindelijk is de vorm ondergeschikt aan de inhoud. Het gaat echt om de rijke inhoud van het avondmaal.’


‘Het avondmaal is een moment tussen jou en God, maar ook iets dat je deelt met de hele gemeente’

NGK Nijmegen. Relatief veel jonge gezinnen en hoogopgeleide ouders.

Al zo’n tien jaar is Dineke Eikelboom-Brinks actief voor de liturgiecommissie in haar kerk, de NGK in Nijmegen. ‘We hebben relatief veel jonge gezinnen, waarvan de ouders hoogopgeleid zijn en werken. Dat zie je ook terug in hoe ze betrokken zijn. Er wordt vaak de vraag gesteld: waarom doen we het zo? Als kerk willen we dingen met aandacht doen. We pakken steeds een thema beet en gaan daarmee aan de slag. Zo’n vier jaar geleden hebben we daarom opnieuw gekeken naar hoe we avondmaal vieren en hoe dat beleefd wordt.’ Vanaf het begin werd de gemeente hier zoveel mogelijk bij betrokken. ‘We wilden als commissie niet van alles voor de gemeente bedenken, maar samen met de gemeente. Daarom hebben we om input gevraagd. Een punt dat al snel naar boven kwam, was dat het avondmaal zowel een persoonlijk moment is tussen jou en God, als een gemeenschappelijke gebeurtenis. Je viert het samen!’

Kring

In dit gesprek kwamen verschillende vormen ter sprake: het aan tafel vieren, het naar voren lopen of een kring vormen. ‘We besloten het bij de oude vorm te laten, namelijk de kring, omdat je daar zowel het individuele als het gemeenschappelijke beleeft. De symboliek van een kring is dat je niet alleen het lichaam van Christus ontvangt, maar dat je als gemeente met elkaar ook het lichaam van Christus vormt.’

Om het gemeenschappelijke element van het avondmaal te onderstrepen, wordt na het avondmaal samen geluncht. ‘Die lunch is eigenlijk een voortzetting van het avondmaal, want dat bestaat voor ons niet alleen uit dat serieuze moment, maar ook uit de ontmoeting die we hebben met elkaar. Om ervoor te zorgen dat deze twee onderdelen van de dienst natuurlijk aan elkaar gekoppeld werden, hebben we besloten om het avondmaal helemaal aan het eind van de viering te houden. In de kring sluiten we dan de dienst af en gaan direct door naar de lunch.’

Verbindend

In de stille week viert de gemeente ook op andere manieren avondmaal. ‘We hebben enkele jaren kleine vieringen bij mensen thuis gedaan met daarin een korte overdenking, stilte en samen het brood breken en de wijn drinken. De vraag was toen of er altijd een ouderling bij moest zijn. Maar omdat dit eigenlijk voor niemand een punt was, hebben we dat losgelaten. Vorig jaar hebben we voor het eerst in de stille week een pesachmaaltijd gehouden met zo’n veertig man. Aan deze maaltijd zit een hele liturgie vast waarin je stilstaat bij de laatste keer dat Jezus met zijn discipelen deze maaltijd vierde. Dit werd door iedereen erg mooi gevonden, daarom doen we dat dit jaar opnieuw.’

Hoe verbindend het avondmaal kan zijn, ondervond de gemeente een paar jaar terug, toen enkele jongens uit de gemeente om het leven kwamen als gevolg van een ski-ongeluk. ‘De eerste zondag dat we daarna avondmaal vierden en in de kring stonden, hebben we elkaar even stevig vastgepakt. We voelden allemaal het verdriet. Het avondmaal is zeker op zulke momenten heel krachtig.’

Delen.

Over de auteur

Annemarie van den Berg-Nap is journalist en cultureel antropoloog.

Laat een reactie achter