Vrouwen die de vrijheid beetpakken

Voortgedreven werden ze, de mennonieten, op zoek naar een plek waar ze ongehinderd hun pacifistische levens konden leiden, zoals voorgeschreven door hun Friese aartsvader Menno Simonsz. Zodra ze opgeroepen werden voor het leger, braken ze op en trokken ze verder, van Nederland en Duitsland naar het oosten, van Rusland naar Canada. De meeste orthodoxe groepen zwermen verder uit, tot in Bolivia aan toe.

Nog altijd kun je ze daar tegenkomen, als ze met paard en wagen de oogst naar de markt brengen, mannen met baarden in tuinbroeken. Vrouwen komen het terrein niet af, zij spreken alleen Plautdietsch en zijn analfabeet. De Bijbel wordt gelezen door de mannen, zij vertellen de vrouwen wel wat ze moeten doen.

Manitoba, in Bolivia, is zo’n kolonie. In 2009 voltrekt zich daar een ramp. Niet minder dan honderd vrouwen en meisjes blijken verkracht te zijn, midden in de nacht, nadat de hele familie bedwelmd is. De slachtoffers worden aanvankelijk niet serieus genomen door de leiding. Het zal de duivel wel geweest zijn, die hen komt straffen voor hun zonden. Of hebben ze overspel gepleegd en zoeken ze een excuus voor de zwangerschap? Tot twee mannen uit de kolonie op heterdaad betrapt worden en het om een bende van acht mannen blijkt te gaan.

De Canadese auteur Miriam Toews (spreek uit: teevs) is geboren als mennoniet, ze vertrok tijdens haar puberteit. Haar nieuwste boek Wat ze zeiden (oorspronkelijk: Women Talking) is gebaseerd op het Boliviaanse verkrachtingsverhaal. Toews vertelt ons het verhaal van acht vrouwen die zich niet willen schikken in de opdracht van de leiding om de daders te vergeven. Als de mannen naar de stad gaan om borgtocht te regelen, komen de vrouwen bij elkaar op de zolder van een hooischuur. Ze vragen August Epp, de leraar van het schooltje, om notulen te maken. We lezen het verhaal vanuit August, die geen echte man is, want hij is niet in staat ‘behoorlijk een akker te bewerken of een varken van zijn ingewanden te ontdoen.’ Respectvol noteert hij de gesprekken, voegt er zijn observaties aan toe en wisselt blikken van verliefdheid met Ona, die hem voor de klus gevraagd heeft.

Voor het eerst in hun leven beslissen de vrouwen zelf en denken ze zelf na over wat goed voor hen is. Er zijn drie mogelijkheden. De eerste is in de kolonie blijven en hun daders vergeven. Ze kunnen ook het gevecht aangaan met de mannen om gerechtigheid te krijgen. De derde optie is vertrekken uit de kolonie voordat de mannen terugkomen. Het gaat er soms verhit aan toe tussen de vrouwen, dan weer krijgen ze de slappe lach. Ieder heeft haar eigen karakter en stem in het geheel. De gesprekken zijn soms wat hoogdravend en filosofisch voor vrouwen zonder scholing, maar dat zal de mooie stijl van August zijn.
De vragen die voorliggen, zijn immens. Als de daders om vergeving vragen, zodat zij in de kolonie kunnen terugkeren, moeten de vrouwen dat wel schenken. Anders zal God hén niet vergeven en in die situatie willen ze niet terechtkomen. Het gevecht met de mannen om gerechtigheid zullen ze waarschijnlijk verliezen. Ze zullen beschuldigd worden van de zonde van opstandigheid en alleen maar dieper in onderworpenheid wegzakken. Blijft vertrek als enige optie over? Terugkeren is dan onmogelijk, hun mannen, oudere zonen en de vrouwen die blijven zullen ze nooit meer zien.

Wat ze zeiden is in de eerste plaats een ode aan vrouwen die in een situatie van onderdrukking en onvrijheid het lot van hun leven in eigen hand nemen, de vrijheid zelf beetpakken. Toews maakt helder hoe de mechanismes werken in gemeenschappen waarin de teugels te strak worden aangetrokken en leiders heersen over het geweten van de leden. Geloven is iets collectiefs, we doen het in een gemeenschap, en tegelijk is het iets individueels. Als de balans zoek is en de theologie bewust simpel wordt gehouden om de gemeenschap tegen invloeden van buiten te beschermen, dan gebeuren er ongelukken.

Als het konvooi van de vrouwen de kolonie verlaat, kijkt August hen na. Van zijn aanvankelijke voornemen zichzelf door het hoofd te schieten, ziet hij af. Hij heeft zich nuttig kunnen maken, zijn taak aanvaard, het leven omarmd. Dat heeft het verzoek van Ona hem gebracht.

Miram Toews, Wat ze zeiden, Amsterdam (Cossee), 2020.
224 pagina’s, €20,99. ISBN 9789059369177.

In het kort

• Onthutsend en tegelijk ontroerend verhaal over onrecht tegen vrouwen.
• Literair hoogstaand, knappe compositie.
• Stelt indringende vragen over vergeving.
• Boeiende inkijk in mennonietenkolonie.