De Amerikaanse droom ontmaskerd

Als Michiel Vos, de welbespraakte Nederlandse schoonzoon van Nancy Pelosi, voor een documentaire op zoek gaat naar hoe hij Amerikaan kan worden, krijgt hij van filmmaker Paul Verhoeven het advies: ‘Go with the flow, probeer hier niet jezelf te zijn.’ Amerikanen spelen een rol, altijd en bewust, om de American Dream levend te houden.

Philip Roth, Amerikaanse pastorale, Amsterdam (De Bezige Bij), 2018. 496 pagina’s, € 20,99, ISBN 9789403139609.

In de klassieker Amerikaanse Pastorale speelt Philip Roth met die cultuur van zien en gezien worden. Ik las het boek naar aanleiding van het verschijnen van de grote Roth-biografie van Blake Baily. Nadat die biografie verscheen, werd Blake beschuldigd van ongewenste intimiteiten uit de tijd dat hij in het onderwijs werkte; het boek viel ten prooi aan de cancel culture en werd uit de handel gehaald. De Bezige Bij besloot de Nederlandse vertaling in omloop te houden. Gelukkig maar, het is een voortreffelijk boek dat een grondig inzicht verschaft in het Amerikaanse literaire circuit van die jaren.

Blake laat ook zien dat Roths personages meer autobiografische trekken hebben dan vaak gedacht. De gelauwerde auteur, die alle prijzen en onderscheidingen behalve de Nobelprijs ontving, leidde een turbulent en losbandig leven. Als hij er nog zou zijn – Roth stierf in 2018 op 85-jarige leeftijd – zouden in het licht van #metoo nog heel wat vrouwen een appeltje met hem te schillen hebben.

Zijn de romans van Roth dan wel het lezen waard? Toen Willow Creek-voorman Bill Hybels een paar jaar terug over de schreef ging, stelde een collega-journalist op Twitter dezelfde vraag. Mijn reactie was dat als ik dat criterium zou aanhouden, ik een flinke boekenmarkt zou kunnen organiseren. Wolkers, Greene, Roth, Simenon, Flaubert, mijn halve bibliotheek kan dan weg. Ze hebben boeken geschreven die ons toch iets te zeggen hebben wat de moeite waard is, ik houd ze nog even.

Ter gelegenheid van de verschijning van de biografie deed De Bezige Bij de Amerika-trilogie van Philip Roth in herdruk. Amerikaanse Pastorale is het eerste deel. Het verhaal gaat over De Zweed, Swede Levov, een grote blonde joodse jongen uit Newark. Tweede generatie immigrant, seculier-joods, sportheld en symbool voor de joodse jongens uit de stad. De Zweed trouwt met de beeldschone Dawn, de ex-miss van de staat New Jersey. Ze schenkt hem een dochter, Merry. De Zweed neemt de handschoenenfabriek van zijn vader over en koopt een landhuis in de country. De Amerikaanse idylle is compleet, het geluk is aanstaande. Maar dan gaat het mis, goed mis.

Dochter Merry, niet zo mooi en succesvol als haar ouders, ontwikkelt een stotterprobleem. Als puber voelt ze zich aangetrokken tot de radicale bewegingen van de jaren ‘60 die zich verzetten tegen de oorlog in Vietnam. Op een dag plaatst ze een bom onder het postkantoor in het dorp. De huisarts, die toevallig een paar brieven wil verzenden, komt om het leven. Merry duikt onder en verdwijnt uit het leven van haar ouders. Alleen fysiek, want voor De Zweed wordt alles anders. In een kolkende maalstroom van gedachten en duistere fantasieën lezen we hoe voor hem de gedroomde Amerikaanse pastorale van rust, ruimte en succes, van binnenuit wordt uitgehold en langzaam ineen zijgt. Terwijl de Watergate verhoren op televisie worden uitgezonden, komt het verhaal tot een ontknoping. In Amerika probeer je niet jezelf te zijn. Roth laat genadeloos zien hoe deze ideologische leegte volgende generaties gevoelig kan maken voor radicalisering.

De Amerika-trilogie wordt wel gezien als officieuze geschiedschrijving, gevat in persoonlijke verhalen. Juist literatuur kan doordringen tot in de haarvaten van de cultuur. Roth schreef deze romans in de jaren negentig, we weten inmiddels wat de volgende decennia gebracht hebben. Roth blijft antwoorden schuldig, een hoopvolle uitweg uit de misère wijzen zijn verhalen niet. Maar in deze romans heeft hij iets van een profeet.

In het kort

• Grandioos verteld, in een geraffineerde stijl.
• Vooral sterk in de psychologische analyse.
• Getuigt van een donker mensbeeld.
• Vanwege de massieve opzet een pittige leesklus.
• Bekroond met de Pulitzer Prijs.