Ankerpunten van het heil

Wat is het heil? Wat is Gods goede boodschap? Voor het antwoord op die vraag hebben we niet alleen woorden nodig, maar ook rituelen, heilige plaatsen en voorwerpen. Dat zegt Erik de Boer, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de TU Kampen|Utrecht. Daarbij wijst hij op martelaren, relikwieën, grafstenen, het avondmaal en een tatoeage: ‘Het heil heeft ankerpunten nodig in deze werkelijkheid.’

‘In de Middeleeuwen verbonden heilige plaatsen en voorwerpen wat God gedaan heeft aan het hier en nu. Ook het kerkelijk jaar en de liturgie zorgen voor een herbeleving van de heilsgeschiedenis. Christelijke heilige plaatsen verwijzen bijna altijd naar martelaren en leggen zo een verbinding met ‘de andere kant’, met degenen die het volgehouden hebben. Ook objecten verbinden heden en verleden aan de toekomst.’

Hoe werkt deze verbinding?
‘Denk aan een jongetje dat het shirt krijgt waarin Messi een wedstrijd gevoetbald heeft, met het zweet van Messi erin. Dichterbij Messi kan hij niet komen. Zo kan ook een knekel (botje) van een martelaar veel betekenen. Vroeger vond ik relikwieën onzin. Dat er twee kerken zijn die alle twee een hoofd van Johannes de Doper hebben… Maar dat was heel anders voor een boer in de Middeleeuwen. Hij had zijn vrouw lief, zag één kind opgroeien, want de anderen stierven. Hij leefde voortdurend op de grens van leven en dood. Hij kon niet lezen en in de kerkdienst werd Latijn gesproken. Dat verstond hij niet, maar gelukkig legde de priester hem uit wat er gebeurde. In de kerkdienst in de nabijheid van de knekel van die martelaar ging voor hem de poort open en betrad hij het hemelse. De knekel van iemand die de test had doorstaan legde de verbinding. Noem het bijgeloof, maar je kunt zulke dingen en ervaringen ook zien als onderdeel van God schepping. Een gemeentelid werd via haar man lid van de GKv. Ze was afkomstig uit de Rooms-Katholieke Kerk. Toen ik op bezoek kwam, zat ze te bidden zoals een katholiek dat doet. Toen ze me zag, zei ze “Ik had om een engel gebeden, maar u bent ook goed.” Zij is gelukkig nooit helemaal GKv geworden.’

Gelukkig?
‘Ja, het avondmaal was voor haar haast te groot. Dat had ze geleerd in de Rooms-Katholieke Kerk. In het avondmaal raakt de hemel de aarde aan, maar in onze kerken is het avondmaal vaak sleur geworden. Jasper Bosman deed zijn promotieonderzoek naar de beleving van het avondmaal en het is verdrietig om te zien hoe weinig het avondmaal voor de meeste kerkgangers betekent.’

‘Zij is gelukkig nooit helemaal GKv geworden’

Hoe is dat voor jou?
‘Voor mij bestaat er niets intensers dan het avondmaal bedienen. De kern van het heil is Christus. Wij hebben Christus nooit gezien, maar in het avondmaal ontmoet ik Hem. “Het brood dat wij breken is de eenheid met het lichaam van Christus”, dat is de krachtigste zin uit de Reformatie.’

Maar nam juist in de Reformatie niet de aandacht voor woorden en verstand toe en verminderde die voor ankerpunten van het heil?
‘Nee, dat denk ik niet. De Reformatie constateerde dat het geheim van het heil werd omgeven door klatergoud. De Reformatie wilde weer terug naar de eenvoud. Het brood is gewoon brood dat gebroken wordt en geen hostie waarop al een afbeelding van het Lam is afgedrukt. Later is de beleving rationeler geworden en gestileerd. Het brood dat gebroken wordt zijn lange slierten brood die je nauwelijks hoeft te breken. Bij de doop sprenkelen we enkele druppels water. We zijn kwijtgeraakt dat in de eenvoud het geheim verborgen is.’

Het hele artikel lezen? Neem een proefabonnement en ontvang inloggegevens voor de website!