Zand erover

Zand erover! Allemaal kennen we die uitdrukking wel. We hadden ergens ruzie over en het liep aardig uit de hand. Maar het gezonde verstand had het laatste woord en we sloten vrede en zeiden: zand erover, vergeven en vergeten! In huwelijk en gezin, op het werk of in de politiek of in de kerk – dit is waar we opuit zijn: vergeven waar nodig, zand erover en dan vergeten. Opmerkelijk dat de bijbel ons daarin niet voorgaat. Daar is het juist niet vergeven en vergeten maar vergeven en niet vergeten. Een mooi voorbeeld geeft Deuteronomium 1: het fiasco bij Kades-Barnea wordt na 38 jaar uitentreuren opgehaald.

 Fiasco

Kort na het vertrek van de berg Horeb kwam Israël aan in Kades-Barnea, een stad aan de zuidgrens van het beloofde land (Deuteronomium 1:2), maar met geen mogelijkheid kon Mozes het volk ervan overtuigen het land in bezit te gaan nemen. Na het negatieve verslag van de verkenners beschuldigden zij God er zelfs van hun ondergang op het oog te hebben (1:27). Het liep uit op Gods weigering hen in het land toe te laten; ze moesten rechtsomkeert maken richting Egypte. Niemand van deze ‘verdorven generatie’ (1:35) mocht het land in. Maar de nieuwe generatie, onschuldig aan het fiasco, zou een nieuwe kans krijgen (1:38-39). Het is opvallend dat Mozes 38 jaar later aan de oostgrens van het land aan de oever van de rivier de Jordaan deze nieuwe generatie uitvoerig met dit beschamende verleden confronteert. Al haddden zij er geen schuld aan, het maakte wel deel uit van hun geschiedenis. Dit fiasco moesten zij niet vergeten maar verwerken met het oog op hun toekomst in het beloofde land.

De twee generaties waren met elkaar verbonden door wat er gebeurd was in hun gedeelde verleden. De eerste generatie ging 38 jaar geleden in de fout bij Kades-Barnea; de nieuwe generatie mocht dat herstellen door de Jordaan over te steken en het land binnen te trekken in vertrouwen op Gods beloften. Maar dan mocht vooral niet vergeten worden wat er toen gebeurd was: een motie van wantrouwen tegen God werd ingediend in het valse vertrouwen dat het zand van de tijd het allemaal wel zou bedekken (1:41-45). Daarom haalt Mozes uitvoerig het verleden op, elf hoofdstukken lang. Voordat hij de nieuwe generatie inlicht over hoe ze in het land leven moeten (Deuteronomium 12-26), houdt hij hen de lessen van hun geschiedenis voor, om te beginnen met het Kades-Barnea fiasco. Op de kruispunten van het leven, zoals bij de zuid- en oostgrens van het beloofde land, kwam het eropaan God te vertrouwen en te gehoorzamen. Israël moest onthouden wat er gebeurde, toen het God niet vertrouwde en het eigen wegen insloeg: de vervulling van de landbelofte werd met 38 jaar vertraagd. Zij konden zich geen nieuw fiasco veroorloven.

Israël kon zich geen nieuw fiasco veroorloven

Niet vergeten

Een voorbeeld om deze les van de Bijbel te illustreren. Er is veel te doen over ons slavernijverleden. Onze gouden eeuw krijgt steeds meer zwarte randen met ook gevolgen voor de beoordeling van de zending in het koloniale tijdperk. We kunnen onze ogen niet meer sluiten voor wat onze vorige generaties vooral zwarte mensen (maar hen niet alleen) hebben aangedaan: hen tot slaaf gemaakt en onmenselijk behandeld en daaraan veel verdiend. We kunnen dit niet langer in het zand van de geschiedenis begraven laten liggen alsof dit ons niet aangaat. Kan onze generatie volstaan met te zeggen dat wij hier geen schuld aan hebben? Aan de oostgrens van het beloofde land mocht Israël de fouten aan de zuidgrens niet herhalen. Op zijn minst leren wij van deze abominabele geschiedenis dat wij vandaag zo mensen niet meer mogen behandelen.

Als voorbeeld denk ik aan hoe met name niet-witte migranten in ons land behandeld worden. Ik las dat sommige bedrijfstakken behoorlijk verdienen aan migrantenarbeid; dat migrantenarbeiders soms erbarmelijk gehuisvest worden. Leren we niet van ons slavernijverleden hoe we met niet-witte (en andere) migranten niet moeten omgaan? Onthoud de toeslagenaffaire of het etnisch profileren van de rijkspolitie als duidelijke voorbeelden van de op zijn minst ondergrondse rassendiscriminatie in ons land. Iedereen behoort als mens en gelijkwaardig behandeld te worden. Geschapen als z/hij is naar het beeld van God, voegen wij er als christenen aan toe. In Zuid-Afrika was juist dit een belangrijk argument tegen apartheid. De generaties van toen en van vandaag zijn met elkaar door een en dezelfde geschiedenis verbonden. Er is geen gedeelde schuld aan ons slavernijverleden maar wel een gedeelde verantwoordelijkheid: wat ons voorgeslacht fout deed zullen wij toch moeten herstellen.

 Gedenken

In de kerk hoort vergeten niet voor te komen. Een belangrijke gedachte in de Bijbel is ‘gedenken’ wat God vroeger gedaan en gezegd heeft. Maar dat betekent dat we dan ook de zonden van het verleden niet vergeten kunnen, dat zelfs niet mogen. Gods Woord en de sacramenten houden in de kerk de herinnering aan onze persoonlijke en collectieve zonden wakker. Die worden niet met het zand van de tijd bedekt, maar met het bloed van Christus vergoten aan het kruis. Dat betekent juist niet hen vergeten maar verwerken en ervan leren.

Niets wordt er in de geschiedenis begraven; nergens gaat zand over; niets wordt vergeten. Het is juist de vergeving door de Heer en door elkaar die dit mogelijk maakt. Het verleden kan ons terneerdrukken; niets vergeten kan ons te veel worden. Dan komt het woord van Jezus goed van pas (Matteüs 11:28): ‘Kom tot mij, jullie die vermoeid zijn en onder lasten gebukt gaan en Ik zal jullie rust geven.’