Over de kruiwagen en de kikkers: Wie is de NGK’er?

Cors Visser | 9 februari 2024
  • Algemeen
  • Opinie

Zowel binnen als buiten de (nieuwe) NGK hoor je het rondzingen: de NGK is net een kruiwagen vol met kikkers. Die kikkers springen alle kanten op. De vraag die dan opkomt: welke kant? De gesprekken concentreren zich vooral op de ‘kruiwagen’: de instituten, de kerk, kerkelijke uitspraken en belijdenissen. Te weinig gaat het over die kikkers, de mensen zelf. Over die kikkers gaat het in dit artikel. Wat maakt iemand tot een NGK’er? Welke trends zijn van invloed op hen? De kikkers lijken drie kanten op te springen. Daarbij pleit ik nadrukkelijk voor de meest heilzame van de drie: de bezield-gereformeerde route.

Wie van een afstand naar de nieuwe NGK kijkt, kan niet anders dan concluderen dat de veranderingen in die kerk (en dus ook in de ‘oude’ GKv en NGK) niet alleen fors zijn, maar ook snel gaan. Het vrijgemaakte bolwerk is organisatorisch ontmanteld. Scholen, politieke partij, allerlei organisaties zijn verdwenen of breder geworden. Er vonden verschuivingen van standpunten plaats: over seksualiteit, vrouw en ambt, de ware kerk. Ook praktisch ging het alle kanten op: denk aan de invulling van diensten en liturgie, maatschappelijke keuzes enzovoorts. Het beeld van de kruiwagen en de springende kikkers doemt op.

Modern gereformeerd

Een onderbelicht thema als het gaat om beschrijvingen van gelovigen en kerken is karakter. Standpunten zijn belangrijk, maar niet allesbepalend. Twee karaktertrekken kenmerken NGK’ers: modern gereformeerd en zelfbewust activistisch.

Godsdienstsociologen onderscheiden twee typen gereformeerden: orthodoxe en moderne. Wat hen bindt: eerbied voor Gods woord en erkennen van de belijdenis. Waarin ze verschillen: modern gereformeerden zijn open naar cultuur. De ‘oude’ gereformeerde kerken (nu opgegaan in PKN), de GKv en de NGK vallen onder modern gereformeerd. De CGK en bijvoorbeeld de Gereformeerde Bond binnen de PKN zijn eerder orthodox gereformeerd. Moderne gereformeerden zijn per definitie gevoelig voor trends in de samenleving. Om in de beeldspraak van de kikkers te blijven: blijf je te lang in het opwarmende water, dan heb je op een gegeven moment alleen maar dode kikkers, kikkers die aangepast zijn aan de omgeving, maar niet meer g

ereformeerd. De oud-politicus W.F. de Gaay Fortman zei ooit over modern gereformeerden: ‘Een zekere verwatering ligt in de praktijk opgesloten, want de gereformeerde wil van huis uit met de wereld bezig zijn en dat heeft ongetwijfeld zijn gevolgen.’ Er kan spanning zitten tussen openheid naar cultuur en eerbied voor Gods Woord.   

Zelfbewust activistisch

Een tweede karaktertrek is ‘zelfbewust activistisch’. De meeste lezers van dit blad zullen het wel herkennen: NGK’ers zijn zelfbewust. Mocht je het niet herkennen, vraag het dan eens na bij mensen van een andere kerkelijke stroming. Het lijkt soms of er een aura van ‘wij weten het wel en wij het kunnen het wel’ om hen heen hangt. Combineer dat met een gerichtheid op actie en organisatie, dan krijg je veel voor elkaar. Kijk maar naar alle organisaties en instituten uit het verleden. Niet voor niets kijken vandaag de dag heel wat PKN-kerken met gemengde gevoelens naar NGK’ers die zijn overgekomen. Ze zitten binnen korte tijd in de kerkenraad en laten daar hun (zelfbewuste) stem horen. Het zijn mensen met verantwoordelijkheidsgevoel en ze weten van aanpakken en roeren hun mondje. De keerzijde is dat anderen zich overdonderd kunnen voelen.

Trends

Een aantal trends in de samenleving versterken bepaalde karaktertrekken en verminderen juist andere. Het zijn trends die wetenschappers benoemen en we in ons werk bij Kerkpunt herkennen. Dan gaat het allereerst om een authenticiteitscultuur. Dingen moeten ‘echt’ zijn, persoonlijk, vaak ook individualistisch. Wat daarmee samenhangt, is een verschuiving van leer en belijden naar leven en handelen.

Een tweede trend is die van superdiversiteit: steeds meer diversiteit in de samenleving en ook in de kerken. Polarisatie kan hiervan een gevolg zijn. Bij Kerkpunt komen veel vragen binnen over omgaan met verschil, hoe samen op te trekken.

Een laatste trend is de verschuiving van het hiernamaals naar het hiernumaals. In veel kerken is er meer aandacht op wat het geloof voor het hier en nu uitwerkt, thema’s als klimaat, rechtvaardigheid, armoede en dergelijke spelen dan een grote rol.

Springroutes

Op grond van de trends en karaktertrekken zie ik drie mogelijke springroutes voor NGK-kikkers. Overigens doen deze drie trends zich nu al naast elkaar voor.

Behoudzucht

Het gaat hierbij om mensen die de spanning tussen de seculiere cultuur en Bijbel/belijdenis niet meer kunnen dragen. De moderne cultuur heeft niets goeds meer te brengen voor de kerk en andersom is de hoop op aansluiting of invloed ook verdwenen. In de praktijk zijn het mensen die alles bij het oude willen houden: ze zijn gericht op de eigen gemeente. Ze zijn gestopt ‘modern gereformeerd’ te zijn, omdat de openheid naar de cultuur is verdwenen. Maar ‘orthodox gereformeerd’ zijn ze wellicht ook niet, daarvoor is de cultuur van het ‘zelfbewust activistische’ te sterk. Een deel van deze mensen heeft inmiddels de NGK ingeruild voor een PKN of een CGK-kerk.

Activistisch hiernumaals

Hier gaat het om mensen en gemeenten met een grote openheid naar de cultuur. Het accent ligt meer op het hiernumaals dan op het hiernamaals. Er is veel aandacht voor duurzaamheid en gerechtigheid. Maar het blijven kikkers: ze leven op een zelfbewust activistische manier. Deze activisten willen de wereld verbeteren door hun steun voor bijvoorbeeld Extinction Rebellion, veel aandacht voor slavernij en dergelijke thema’s. Er is dus wel gerichtheid op de wereld buiten de kerk, maar nauwelijks op evangelisatie. Naast dat het zicht op het hiernamaals verdwijnt, is een ander risico van dit activisme moralisme: ‘wij weten wat goed voor jullie is’.

Bezield gereformeerd

Een derde stroming noem ik ‘bezield gereformeerd’. Deze NGK’ers blijven modern gereformeerd doordat ze iets willen met de authenticiteitscultuur, met ervaring. Dat kan verschillende kanten opgaan: van New Wine tot meer mystieke en kloosterachtige vormen. Het risico is dat, net als bij de conserverende kerk, de energie vooral in het interne gaat zitten. Zoals gesprekken over ‘belijdende kerk’ of ‘homoseksualiteit’. Een ander ‘gereformeerd’ risico is om de bezieling te willen maken of organiseren.

Uiteraard gaat het hier om globale beschrijvingen en doe ik hiermee niet iedereen recht. De verschillende ‘springroutes’ van de kikkers zijn ook afhankelijk van de plaatselijke context. Het doet er nogal toe of je kerk bent in Bunschoten, Bussum of Brunssum.

Hoopvol onderweg

Naar mijn idee is de derde variant de meest vitale vorm op lange termijn: een combinatie van persoonlijke geloofsbeleving ingebed in een gereformeerde traditie. De spanning tussen Gods Woord en openheid naar de moderne cultuur kan alleen overeind blijven als gelovigen leven in afhankelijkheid van de levende God. Organisaties, belijdenissen en instituten kunnen daarbij helpen, maar garanderen niet dat die spanning te groot of te klein wordt. Er zijn hoopgevende signalen: zoals de populariteit van cursussen spiritualiteit, New Wine en kloosterweekenden. Zelf kwam ik tot mijn verbazing geestelijk gesterkt thuis na een synodetweedaagse over kerkrecht, omdat er op zo’n open, gelovige manier gesproken, gebeden en gezongen werd.

Dus als we het met elkaar hebben over ‘hoopvol onderweg in Gods wereld’, laten we dan niet alleen het gesprek voeren over instituten en belijdenissen, maar ook of juist over ons persoonlijke geloofsleven.

Laten we in gesprek gaan over ons persoonlijke geloofsleven

Samenvatting

De snelle ontwikkelingen in de NGK hebben niet alleen te maken met de kerk zelf of de belijdenis. Het heeft ook te maken met het karakter van NGK’ers: ze zijn modern gereformeerd, open naar de cultuur en zelfbewust activistisch. Onder invloed van een aantal trends in kerk en samenleving, gaan NGK’ers verschillende kanten op. Denk aan trends als diversiteit, authenticiteit, meer hiernumaals en minder hiernamaals. Globaal zijn er drie richtingen waarin NGK’ers zich ontwikkelen. Behoudzucht: gericht op eigen gemeente en behouden van de status quo. Activistisch hiernumaals: gericht op het verbeteren van deze wereld. Bezield gereformeerd: meer aandacht voor persoonlijk geloofsleven gecombineerd met openheid naar de cultuur. Deze laatste vorm lijkt op langere termijn niet alleen het meest gereformeerd, maar ook het meest vitaal te zijn.

Over de auteur
Cors Visser

Cors Visser (CGK) is socioloog en directeur van ForumC (www.forumc.nl).

Wat geef ik door? Generaties en hun verhaal van heil

Wat geef ik door? Generaties en hun verhaal van heil

Hans Schaeffer
  • Beschouwing
  • Thema-artikelen
‘De kerk zou een veilige haven moeten zijn’

‘De kerk zou een veilige haven moeten zijn’

Elze Riemer
  • Interview
  • Thema-artikelen

Reageer op dit bericht

Meld je aan voor onze gratis nieuwsbrief