Schijnwerper op: kerkvernieuwing

Kerken veranderen – dat is een waarheid als een koe. Op allerlei manieren zijn kerken en kerkdiensten, gemeenschappen en kerkstructuren van nu anders dan veertig jaar geleden. De kledingstijl van kerkgangers en voorgangers verandert, er worden (deels) andere liederen gezongen in de kerkdienst, binnen de Nederlandse Gereformeerde Kerken wordt de term regio gebruikt, zoals in de voormalige NGK, de term classis zoals voorheen in de GKv wordt niet meer gebruikt; in lokale gemeenten zijn er vrouwelijke ouderlingen en diakenen. Toch zou ik dit niet per se ‘kerkvernieuwing’ noemen. Kerkvernieuwing is iets anders of beter: iets meer dan deze voorbeelden.

Wat is kerkvernieuwing?

Vroeger ging het over ‘gemeenteopbouw’, in veel Engelstalige landen spreken ze van congregational studies. Zelf gebruik ik ook het woord ‘praktische ecclesiologie’. Daarbij gaat het om het bewust en gereflecteerd nadenken over en bezig zijn met kerkzijn. Reflectie gaat over een bewuste manier om de dingen te doen, en erover nadenken of het wel de goede dingen zijn. Hoe bezien we in het licht van de Schrift en de traditie ons huidige kerkzijn? Zijn we op de goede weg naar het goede doel?

Kerkzijn is best complex. Kerk is gemeenschap (volk van God, kudde van Jezus). Tegelijk heeft zij een missie (verkondiger van het goede nieuws in haar omgeving). Voor gemeenschap en missie is ook een zorgvuldige organisatie nodig. Gemeenschap, missiegerichtheid en organisatie spreken niet vanzelf, maar moeten worden onderhouden. Vanuit dit meer abstracte niveau wordt kerkvernieuwing concreet in lokale kerken. In de kerk wordt een maaltijdrooster in elkaar gezet voor een gezin waarin ziekte speelt (gemeenschap), daar wordt samengewerkt met de Voedselbank in het diaconaal platform (missie), en daar is een kerkenraad (organisatie).

Kerkvernieuwing vraagt daarin altijd door naar de kern: waarom doen we dit eigenlijk? Uit gewoonte of bijgeloof, omdat we het altijd zo deden? Waar is de ziel gebleven in alles wat we doen? Kerkvernieuwing stoot door naar deze spirituele kern: uit welke bron komt ons doen en laten voort?

Is nieuw altijd beter?

Soms willen gemeenteleden of kerkenraden alles anders: van kerkdienst tot de vormgeving van kerkstructuren. Kerkvernieuwing wil echter niet alles anders doen. Wij geloven dat God zelf in zijn kerk werkt en gewerkt heeft en dat geldt ook voor jouw of uw kerk. Het Expertisecentrum Kerkvernieuwing Kerk2030 aan de Theologische Universiteit Utrecht laat daarom zien hoe belangrijk het is om aan te sluiten bij wat er is. De principes van Goede wijn. waarderende gemeenteopbouw door Jan Hendriks zijn waardevolle instrumenten. In zijn boek Wachten op God maakt Andrew Root duidelijk dat de weg van innovatie, zoals bedrijven dat doen, onwenselijk is. Vernieuwing van de kerk lijkt meer op wedergeboorte en bekering. Het is een proces waarin we steeds opnieuw terug moeten naar de bron: wie is God, en wat wil Hij van ons en van zijn kerk? Daarvoor moet de kerk terug naar haar wortels en het willen leren van haar traditie.

Kerkvernieuwing lijkt op wedergeboorte en bekering

Wie vernieuwt de kerk?

De traditie van de NGK kent een grote valkuil als het om kerkvernieuwing gaat: activisme. Er zijn heel wat kerken en kerkleden die uit de doenerige GKv-context stammen. Daarom benadrukt kerkvernieuwing de belangrijke spirituele wortels ervan. Het is Christus’ kerk en Hij zal zijn kerk behouden tot de jongste dag. Het leven vanuit en met de bronnen van geloof, zoals bijbellezen en gebed, is voor de kerk erg belangrijk. Zo wil God zelf zijn kerk vernieuwen. Het theologische concept van de missio Dei is hierbij belangrijk. Kort gezegd is dit het geloof dat God zelf in deze wereld werkt – ook buiten de kerk. God zelf zet in deze missie de kerk in om anderen te bereiken. Missie en kerkzijn horen dan ook bij elkaar.

Hoe werkt kerkvernieuwing?

Onze kerken staan in een sterk veranderde context. Dat levert soms grote spanningen op: tussen en binnen generaties kerkgangers, tussen diepe traditie en ingesleten gewoontes, tussen kerk en wereld. Kerkvernieuwing is daarom een prachtig en intensief proces van en voor de hele gemeente. Je kunt deze vernieuwing niet in een paar avonden plannen met een commissie of kerkenraad. In dat proces ga je samen naar de bron: het begint met inademen, op adem komen, luisteren naar wie God is en wat Hij geeft. Vervolgens gaat een gemeente onderling en naar buiten toe delen. Ervaringen delen, het goede nieuws doordenken en doorgeven, praktijken (her)ontdekken waarin we God beter leren kennen, de ander leren kennen, kunnen helpen en van de ander leren. Kerkvernieuwing staat of valt met momenten van reflectie: voor Gods aangezicht doordenken over wat je doet.

• Andrew Root & Blair Bertrand, Wachten op God. Vanuit geloof en geduld bouwen aan je gemeente. Utrecht (Kokboekencentrum), 2024.
• Jan Hendriks, Goede wijn. Waarderende gemeenteopbouw, Utrecht (Kokboekencentrum), 2013.
• Kerk2030 heeft structuren die kerkenraden en gemeenten op weg helpen naar een rustige en werkzame manier van kerkvernieuwing. Bovendien organiseert Kerk2030 van 20 tot 22 september voor gemeenten en kerkenraden een inspiratieconferentie waar Stefan Paas, Micha Nederland, IJM en vele anderen ons meenemen in ‘vrede’, ‘vreugde’ en ‘gerechtigheid’ als kernwoorden voor Christus’ gemeente. Voor informatie en aanmelding zie de website van kerk2030.