‘Kunst helpt mij te geloven’

Kunst in de kerk is onmisbaar, volgens Jolien van der Velde (34): ‘Wanneer je kunst geen plek geeft in het geloof en in de kerk doe je God en de mens tekort.’ Als voorzitter van Platform Kerk & Kunst wil ze zich inzetten voor kleur- en beeldrijkere kerken. Want, zo stelt ze: ‘Kunst laat mensen helemaal mens zijn, geeft alle ruimte. Welke kerk is daarmee niet gediend?’

Jolien bekleedt sinds kort de functie van voorzitter. Ze heeft zin om samen met het bestuur het platform te ontwikkelen tot een expertisecentrum voor kerken en kunstenaars. In gesprek met OnderWeg vertelt ze wat haar drijft en waarom elke kerk werk zou moeten maken van kunst in de kerk en hoe je dat dan kunt aanpakken.

Hoe is ‘kerk en kunst’ jouw thema geworden?

‘Op de middelbare school was ik al enthousiast over kunst. Maar ik zat in een examenklas zonder kunstvakken. Het was een reformatorische school en daar had sowieso geen van de leraren echt verstand van kunst. Toch heb ik toentertijd via een omweg mijn profielwerkstuk over Henri Matisse geschreven. Daarna ging ik kunstgeschiedenis studeren. Ik kwam in aanraking met het naturalisme, een negentiende-eeuwse kunststroming waarbij maatschappelijke thema’s en sociale vraagstukken voor het voetlicht werden gebracht. Ineens zag je bijvoorbeeld realistische armoede in schilderijen terug. Op een gegeven moment ontdekte ik ook religieus naturalisme. Geweldig vond ik dat, en nog steeds. Dan wordt Jezus bijvoorbeeld geschilderd in een arbeidersgezin of in een avondmaalssetting tussen woeste arbeiders als discipelen. Je ziet dat nu vaker: een schilderij van Jezus tussen mensen van kleur of met het syndroom van down. Tijdens die studie kwam de vraag in mij op: als kunst zo’n belangrijke rol speelt in de geschiedenis van de mens en ze zo belangrijk is voor menselijke expressie – waarom speelt ze dan bijna geen rol in het christelijke geloof of althans: in de kerk zoals ik die kende? Dat kan toch niet? Zeker niet wanneer je gelooft dat God zelf schepper is en wij naar zijn beeld zijn geschapen. Wanneer je kunst geen plek geeft in het geloof en in de kerk doe je God en de mens tekort. Met die vraag ben ik uiteindelijk theologie gaan studeren. Zo ontstond het verlangen om iets met kunst in de kerk te gaan doen.’

Wanneer je kunst geen plek geeft in je geloof doe je God en mens tekort

Als je kunst geen plek geeft in de kerk doe je God en de mens tekort, zeg je. Hoe bedoel je dat?

‘Kijk om je heen: God heeft zo’n mooie aarde geschapen en met die aarde mensen die op de meest uiteenlopende manieren creatief zijn. Het verbeelden van dingen is door God in onze natuur gelegd. De één heeft daar meer mee dan de ander, maar dat is met alles zo. Daarnaast spreek je met kunst meer of andere mensen aan, mensen die minder met woorden hebben en meer met beelden. Niet iedereen kan een hele preek uitzitten. We hebben zo’n woordcultuur in de protestantse kerken. Daarbij heeft kunst het vermogen om mensen diep te raken zonder dat je daaraan misschien woorden kunt geven. Kunst laat mensen helemaal mens zijn, ze geeft alle ruimte. Welke kerk is daarmee niet gediend?’

Wat is de meerwaarde van kunst in de kerk?

‘Ik wil mensen in de kerk laten kennismaken met kunst en hoeveel die kan doen binnen het geloof, de kerk en je leven als christen. Op individueel niveau, maar ik wil ook de verbindende kracht ervan laten zien. De kracht van kunst heeft verschillende aspecten die echt een toegevoegde waarde hebben in de kerk. Eén aspect is dat je bij het kijken naar kunst leert te observeren en beschrijven zonder oordeel. Observeren van praktijken is ook de eerste stap in de praktische theologie. Je laat even los wat je al weet. Kunst helpt in die zin om op een nieuwe manier naar dingen te kijken. Ze geeft je een rijkere en bredere blik op bekende bijbelse thema’s en verhalen. Uiteindelijk is de kracht van kunst dat ze mensen op een manier kan raken die woorden niet voor elkaar krijgen. Kunst in de kerk kan op deze manier zelfs je geloof nieuw leven inblazen. Persoonlijk helpt kunst mij te geloven, juist in hoe ik het geloof in de praktijk kan vormgeven – dat gun ik anderen ook.’