Kijk waar de weg naartoe gaat

Anderhalf jaar geleden nam Kees van der Staaij (56) afscheid van de actieve politiek, ruim een jaar geleden trad hij aan als staatsraad bij de Raad van State. Zijn brede ervaring in wetgeving kan hij hier goed inzetten. ‘Wat meer in de luwte. Alle wetsvoorstellen komen eerst bij ons langs voor advies, voordat ze naar de Kamer worden gestuurd. Je wordt hier geacht te ontkleuren en vanuit je eigen ervaring en achtergrond je bijdrage te leveren.’

Is de polarisatie onder christenen volgens jou toegenomen? Anders gezegd: trokken jullie in de Tweede Kamer als christelijke partijen eensgezinder met elkaar op dan nu het geval is?

‘Het is een kwestie van tijdgeest dat de pendule soms meer doorslaat naar polariseren en in andere tijden meer richting polderen. Je ziet dat in de samenleving en ook in de kerk. Ik herinner me uit proefschriften die verschenen over de Vrijmaking dat werd gezegd dat dat een tijd van absolute stellingnames was. Ik kom zelf uit een andere kerkelijke traditie, die van de Gereformeerde Gemeenten, waar in 1953 ook een scheuring plaatsvond. Ik ben opgegroeid in die afsplitsing, de Gereformeerde Gemeenten in Nederland. Als je dat achteraf terugspoelt, vraag je je ook af: waar kijk ik nu naar? Een generatieconflict, een kwestie van persoonlijkheden? Ik vind het boeiend en nuttig om die vragen steeds te blijven stellen. Als ik dan kijk naar nu, is dat in de christelijke politiek niet wezenlijk veranderd.’

Inhoudelijk ligt het misschien verder uit elkaar?

‘Dat denk ik ook. Toen ik in 1998 begon, hadden we bij de SGP dezelfde boeken in de kast staan als Gert Schutte van het GPV: de reeks christelijke ethiek van Velema en Douma. Die bandbreedte is in twintig jaar wel groter geworden. Destijds was het sterk decalooggericht (gericht op de tien geboden red.). Ik zie nu veel meer een navolgingsgerichte ethiek  (navolgen van een voorbeeld op het vlak van de ethiek red.) waardoor je eerder in verschillende stellingnames terecht kunt komen. Er was tussen GPV en SGP een zekere acceptatie: we komen uit verschillende tradities en daar dealen we mee. Toen de ChristenUnie ontstond, en – heel terecht – naar een eigen profiel zocht, kwam er wat meer afstand. In de tijd van Gert-Jan Segers hebben we er weleens over gesproken: wij denken meer zo, jullie meer in die richting, laten we daarmee ontspannen omgaan. Dat zit hem ook in personen.‘

Hoe bleven jullie zoeken naar het gemeenschappelijke?

‘We waren allemaal erg van de inhoud, maar ik heb in mijn kamertijd ook geleerd te investeren in het relationele. Je niet opsluiten in mooie boeken en diepgravende beschouwingen, maar een kop koffie drinken en elkaar bevragen op wat je bezighoudt. Niet alleen labelen, maar ook luisteren. Dan ontdek je dat je veel gemeenschappelijk hebt.’

Is het de laatste jaren moeilijker geworden om elkaar te vinden?

‘Aan mijn periode in de actieve politiek houd ik het beeld over dat de inhoudelijke verschillen groter geworden zijn, maar de persoonlijke verhoudingen beter. We lieten elkaar meer heel, dat was ook wel mijn persoonlijke stijl. Het was in die tijd traditie dat je in partijredes de andere christelijke partijen flink de maat nam om je eigen positie helder te maken. Daarmee ben ik in het begin al gestopt. Ik vond dat wij zelf duidelijk moesten kunnen maken waarvoor we stonden en dat iedereen voor zich wel kon vaststellen wat de verschillen met andere partijen waren. Het gaf vaak ook onderlinge verharding wanneer de ander zich niet goed begrepen voelde. Ik wilde een positief profiel neerzetten, wel zo scherp mogelijk.’

Je bent als ouderling actief in de Oud Gereformeerde Gemeenten. Bestaat er spanning tussen de cultuur in de kerk en het werk in een democratie?

‘Het ligt heel verschillend hoe politiek en maatschappelijk betrokken je bent. Onze kerk richt zich sterk op de pelgrimage, op het geestelijke. Niet een heel sterke politieke oriëntatie dus, maar ik heb nooit spanning daartussen ervaren.’

Hoe belangrijk zijn democratische waarden voor je? Of zijn er waarden die daar bovenuit gaan? Ik vraag dat ook tegen de achtergrond van de aantasting van de rechtsstaat zoals we die nu in de politiek soms zien.

‘Ik ben door mijn Kamerlidmaatschap, vooral als buitenlandwoordvoerder, dieper gaan beseffen hoe belangrijk de democratie is. Ik heb gezien hoe in veel landen in de wereld mensen elkaar voor het minste of geringste de hersens inslaan. Vanuit mijn christelijke mensbeeld denk ik er niet al te optimistisch over dat de dingen met wat goede wil goed zullen komen. Dan hebben we met de democratie – met bloed, zweet en tranen opgebouwd – toch een stuk beschaving in handen die heel kostbaar en kwetsbaar is. Het betekent dat je soms eindeloos met elkaar aan het praten bent om het eens te worden. Maar onder dat dunne laagje vernis, en lange traditie, zit iets heel moois. Democratie maakt het mogelijk om samenleven met verschillen op een fatsoenlijke manier vorm te geven. Daardoor kennen wij meer rust en vrede dan veel andere mensen op deze wereld.’

Toch lijken veel mensen, ook politici, met de democratie laconiek om te gaan. 

‘Ik vind het belangrijk om het goed uit te leggen, zoals ik laatst nog op een basisschool geprobeerd heb te doen. Neem nu die ene regel in de grondwet die bepaalt dat er eenheid van regeringsbeleid moet zijn. Je hebt landen waar ministers maar wat roepen in de media. Wat staat hier op het spel? Dat is een belangrijke vraag, omdat veel burgers het maar geneuzel vinden. Dat is overigens van alle tijden, bij de oude Grieken stonden er al volksredenaars op die het volk bespeelden. In plaats van het morele vingertje te heffen moeten we de moeite nemen goed uit te leggen welke waarden eronder liggen. Dat is een belangrijke opgave in deze tijd. Zie je hier aan de muur die schoolplaat? Willem van Oranje spreekt de Raad van State toe op oudejaarsdag 1564. Dat is de tijd van de Reformatie en geloofsvervolgingen. Philips II zag het als een van God gegeven verantwoordelijkheid de ware godsdienst vorm te geven. Dat leidde tot hard beleid. Van Oranje roept de Raad van State echter op om de vrijheden van de burger te respecteren. Dat vinden wij nu vanzelfsprekend, toen was dat nieuw. Die vrijheden van de burger staan op het spel als er autocratische tendensen zijn. Vandaag vind je een bepaalde tendens geweldig, morgen komt die je helemaal niet meer uit. Nee, de scheiding van machten dient de vrede in de samenleving.’

De vrijheden van de burger staan op het spel als er autocratische tendensen zijn

De vrijheid van de mens vind je een belangrijke waarde?

‘De vrijheid van de burger, juist tegenover de overheid, zeker. Een staatsvrije sfeer is een belangrijke waarborg voor vrijheid.’

Hoe zit het dan met het theocratisch ideaal waarvoor de SGP altijd stond?

‘Ik heb zelf ooit een lezing gehouden over democratie en theocratie. Mijn conclusie was toen dat het woord theocratie veel verwarring schept en associaties met Iraanse toestanden oproept. Als je je politieke idealen wilt aangeven, zou je het begrip moeten vermijden. Zie het vooral als bijbels genormeerd denken dat je met overtuiging inbrengt in het democratisch bestel. Zoals iedereen het recht heeft zijn denkbeelden daar ook in te brengen.’

Als je een sterke overtuiging hebt, waar de SGP om bekend staat, kan dat als onverdraagzaam ervaren worden.

‘Dat is zo, maar er zit ook iets moois in een stevig inhoudelijk gesprek. Als iedereen maar doet wat goed is in eigen ogen, heb je geen polarisatie, maar dan is het een zooitje. We hoeven ook niet bang te zijn voor een beetje polarisatie. Dat zei Kars Veling nog in zijn laatste grote interview. Van de weeromstuit kunnen we bang zijn om iets te vinden. De kunst is om iets te vinden en duidelijk te zeggen en daarbij begrip te hebben voor de ander en hem of haar ruimte te geven. Dat is steeds weer een zoektocht en een uitdaging.’

De sfeer is nu vaak: ik ben het niet met jou eens, dus jij bent mijn vijand.

‘Dat is een groot gevaar van deze tijd, met al die bubbels waarin we leven. Pechtold van D66 heeft weleens verzucht: ik dacht dat we na de ontzuiling allemaal in dezelfde vredelievende wereld zouden leven zonder al die gezindten. Maar iedereen heeft zijn eigen bubbel opgezocht en omringt zich het liefst met gelijkgestemden. Voorheen kwamen mensen van verschillende zuilen elkaar nog wel tegen. En kenden mensen van verschillende sociale klassen elkaar van de kerk. Het blijft dus een enorme uitdaging met elkaar in contact te blijven.’

Hoe doen we dat dan?

‘Door nieuwsgierig te blijven naar de ander en je oordeel even uit te stellen. Waarom vind jij wat je vindt? Ik heb dat zelf gemerkt in mijn eigen partij rond de positie van de vrouw in de politiek. Toen we een bepaalde verruiming bepleitten, kwam er massief verzet vanuit een bepaalde groep mensen. Ik heb er een paar opgezocht, waarbij iemand me vertelde dat zijn moeder nog in de gevangenis had gezeten, omdat ze uit overtuiging weigerde te gaan stemmen. Er was toen nog opkomstplicht. Dat had onuitwisbare indruk gemaakt op de familie. Door zo’n persoonlijk verhaal ga je anders naar diegene kijken. Of je nu wat meer links of wat meer rechts op de weg loopt, kijk vooral waar deze naartoe gaat. Als je de blik op Christus gericht houdt als het hart van de wereldgeschiedenis en van de kerk, helpt dat elkaar te vinden. Een ander beeld dat me te binnen schiet: een kampvuur. Hoe verder van het vuur af, hoe kouder het is. Ga je met zijn allen dichter bij het vuur staan, hoe warmer je het hebt.’

Er is veel aan de hand in de wereld. Maakt dat je weleens angstig?

‘Bang ben ik niet zo snel, dat zal ook mijn karakter zijn. Als ik geen idee zou hebben waar het naartoe gaat, zou ik wel diepe angsten kennen. Ik leef in het besef dat ik maar een klein radertje in het geheel ben. Ik doe mijn best mijn bijdrage te leveren en het goede te doen. Verder mag ik het in handen van de almachtige schepper leggen, Hij zal het uiteindelijk niet uit de hand laten lopen.’