De spiegel van Palestijnse christenen

Margriet Westers studeerde Arabisch en Theologie en werkte van 2012-2015 als uitgezonden medewerker voor Kerk in Actie in Jeruzalem. Nu werkt ze aan de Theologische Universiteit Utrecht.

Van 2012 tot 2015 woonde ik in de Oude Stad van Jeruzalem, in een klein huisje met een koepeldak en een dakterras. Vanaf dat terras keek ik iedere ochtend uit over een bijzonder tafereel: orthodoxe Joden haastten zich naar de Klaagmuur, Palestijnse moslims naar de Al-Aqsamoskee, Armeense christenen naar hun kerk. En altijd was daar de ka’ekverkoper die luid zijn sesambroden aanprees. Alles en iedereen trok voorbij. Ik woonde er, omdat ik namens Kerk in Actie was uitgezonden om de band met Palestijnse christenen te versterken. Dat betekende dat ik vaak op pad ging met Nederlandse groepen die Israël en Palestina bezochten. Samen ontmoetten we Palestijnse christenen: studenten, theologen, predikanten, maar ook gezinnen op het platteland. Ze vertelden hoe hun geloof en dagelijks leven onlosmakelijk verbonden zijn met de politieke werkelijkheid waarin ze leven: een werkelijkheid van bezetting, checkpoints en voortdurende dreiging. In deze bijdrage neem ik je mee op reis. We ontmoeten Palestijnse christenen, het zijn de Palestijnse christelijke perspectieven die in deze bijdrage aan bod komen.

In gesprek met Palestijnse christenen

Als christenen zijn we verbonden met de kerk wereldwijd en dus ook met Palestijnse geloofsgenoten. Toch ervaren Palestijnse christenen die verbondenheid niet altijd. Palestijnse christenen krijgen regelmatig vragen van Europese en Amerikaanse christenen: hoe denken jullie over Hamas? Houden jullie wel van Joden? Zijn jullie niet antisemitisch? Het is voor hen ongemakkelijk om in contact met geloofsgenoten gelijk dat soort vragen op hun bordje te krijgen. Het voelt voor hen alsof ze pas serieus genomen worden na een soort morele checklist. Tegelijkertijd stellen Palestijnse christenen ons ook vragen. Bijvoorbeeld: wat bedoelen Westerse christenen precies wanneer ze zeggen dat ze van Israël houden? Palestijnse christenen zijn zich, meer dan christenen uit andere landen, bewust van de complexiteit van zo’n zinnetje. Want waar houd je van als je van Israël houdt? Bedoel je dan het land, het Joodse volk, de staat Israël of een theologisch ideaal? Wat betekent dat voor je houding tegenover Palestijnen? Maken jouw opvattingen over Israël het je moeilijker of gemakkelijker om ook je Palestijnse naaste lief te hebben en te dienen? Laten we, met deze vragen in ons achterhoofd, beginnen aan onze reis door de Palestijnse gebieden.

Palestijnse christenen in een overwegend islamitisch land

We beginnen in Nablus, een stad in het noorden van de West Bank. Nablus is een stad met islamitische, christelijke en Samaritaanse inwoners. In Nablus staat de ‘Kerk van de Bron van Jacob’. Volgens de overlevering was dit de bron waar Jezus in gesprek ging met een Samaritaanse vrouw (Johannes 4). Ik bezocht deze stad eens met een groepje Nederlandse reizigers. Op zoek naar de kerk, vroeg ik een voorbijrijdende agent de weg. Verbaasd reageerde een van mijn Nederlandse reisgenoten: ‘Kun je hier gewoon aan een moslim de weg vragen naar de kerk?’ Ja, dat kan. De verhoudingen tussen christenen en moslims zijn doorgaans goed. De grootste problemen betreffen niet elkaar, maar de politieke realiteit van bezetting, discriminatie en landonteigening. Daarmee hebben alle Palestijnen te maken. Zo ook de familie Nassar.

Het verhaal van de familie Nassar

We vervolgen onze weg van het noordelijke Nablus naar Betlehem, net onder Jeruzalem. In de velden buiten Betlehem heeft de familie Nassar een boerenbedrijf. Het land van de Nassars is al meer dan een eeuw in de familie en officieel geregistreerd. Dat lijkt een detail, maar het betekent dat ze – in tegenstelling tot veel buren – tot nu toe niet volledig van hun land verdreven zijn. Toch staat hun bestaan voortdurend onder druk. Rondom hun boerderij groeien Israëlische nederzettingen razendsnel. Kolonisten leggen wegen en elektriciteit aan op stukken land die hen helemaal niet toebehoren, maar van de Nassars zijn. Het Israëlische leger grijpt niet in. Voor de familie Nassar voelt elke dag alsof het de laatste kan zijn dat ze nog toegang hebben tot hun erf. Ondanks deze dreiging geven de Nassars niet op. Hun geloof in Jezus Christus geeft hen de kracht om geweldloos te blijven strijden, om liefde en hoop vast te houden.

Hun geloof in Jezus Christus geeft hen kracht om geweldloos te blijven strijden

De kerk in Betlehem

Wanneer je in de buurt van Betlehem bent, kun je gemakkelijk doorreizen naar de stad Betlehem zelf om op zondag naast de Nassars aan te kunnen schuiven in de Christmas Lutheran Church. Je zou waarschijnlijk luisteren naar een preek van dominee Munther Isaac, opgegroeid in een evangelische kerk en nu predikant in deze evangelisch-lutherse kerk. Af en toe begeleidt hij zelf de samenzang met zijn gitaar. Munther Isaac spreekt vaak woorden die je niet snel vergeet. Als hij een preek uit de oude doos had getrokken, had je dit kunnen horen: ‘Ik wil dat jullie jezelf in de spiegel bekijken en jezelf afvragen: waar was ik toen er een genocide plaatsvond in Gaza? Wanneer we het bombarderen van kinderen goedpraten met theologie, dan is het Christus zelf die zich onder de brokken van de verwoeste gebouwen bevindt.’ Deze woorden kunnen confronterend klinken, maar komen voort uit de werkelijkheid van het leven onder bezetting en het leven als directe naasten van de getroffenen in Gaza. Voor Palestijnse christenen zijn de doden geen cijfers in het nieuws, maar vrienden van vrienden, familieleden, geloofsgenoten uit Gaza-stad. Het is voor Palestijnse christenen dan ook pijnlijk en onverteerbaar dat veel christenen in Europa en Amerika terughoudend, omzichtig of vergoelijkend spreken over de dood van zoveel Palestijnse medemensen. De Palestijnse kerk bestaat uit mensen wiens dagelijks leven getekend wordt door checkpoints, de dreiging van kolonistengeweld, discriminatie en achterstelling. Het is die context van verdrukking, achterstelling en landverlies die het leven van Palestijnen tekent.

Een spiegel voor Nederlandse christenen

Wanneer je Palestijnse christenen ontmoet, ontdek je waarschijnlijk hoezeer hun manier van geloven en hun theologie gevormd is door de context waarin zij leven en waarin ze Jezus navolgen. Daarmee houden zij ons een spiegel voor: hoe heeft onze Nederlandse context en onze geschiedenis onze theologie en manier van geloven gevormd? En hoe heeft onze eigen context invloed op de manier waarop we ons verhouden tot Israël en Palestina? Wij Europeanen dragen het antisemitisme en de Holocaust met ons mee, waardoor de oprichting van Israël vaak gezien wordt als noodzakelijk en hoopvol. Voor Palestijnen was 1948 echter het begin van een periode van verdrijving en bezetting. Dat maakt gesprekken beladen.

Wat we kunnen leren en doen

Ik leerde in Jeruzalem en Betlehem dat theologie nooit neutraal is. Ons geloof wordt altijd gevormd door de context waarin we leven. Dat geldt voor Palestijnse christenen, maar net zo goed voor onszelf in Nederland. Hun verhalen houden ons een spiegel voor: welke van onze eigen overtuigingen zijn misschien meer geworteld in onze geschiedenis en cultuur dan we onszelf bewust zijn? Tegelijk is er ook iets eenvoudigs dat we kunnen doen: luisteren en handelen. Luisteren naar hun verhalen, hun muziek, hun preken, hun dagelijkse strijd. Alleen al door aandachtig te luisteren, ontdekken we wat het betekent om in hun schoenen te staan. We kunnen hen de vraag stellen: wat kan ik voor je betekenen? Hoe kan ik jullie naaste zijn?

Drie stappen om te beginnen

• Herken de machtsverhoudingen. Wees je ervan bewust dat er ook in Nederland een krachtige Israëllobby is, waardoor je andere stemmen dan die van Palestijnse christenen waarschijnlijk luider en sterker hebt gehoord in de kerk of in de opvattingen van christelijke politici.
• Zie theologie als contextgebonden. Realiseer je dat elke theologie geworteld is in een context. Wanneer je in geloofsovertuigingen of opvattingen van Palestijnen ‘vreemdheid’ ervaart of ziet hoezeer deze gevormd is door de Palestijnse context, laat dat een spiegel voor jezelf zijn: welke opvattingen van mijzelf, die ik misschien altijd als ‘neutraal’ beschouwd heb, zijn wellicht gevormd door het feit dat ik een Nederlander ben, in een witte kerk zit of wat er ook maar op jouw context van toepassing is?
• Laat je raken door hun verhalen. Lees, kijk en luister naar verhalen van Palestijnse christenen en probeer je voor te stellen hoe het is om in hun schoenen te staan. In de rubriek ‘Reisbagage’ vind je hiervoor een aantal suggesties.