Maastrichtse NGK graaft in Franse verleden

Wat hebben de Waalse kerk in Maastricht, het gebouw waar de NGK en GKv samen kerken, en het Franse stadje Sedan met elkaar gemeen? Veel, zo ontdekten enkele Maastrichtse gemeenteleden tijdens een bezoek aan Sedan afgelopen zomer. Vincent Harris doet verslag.

Uitleg in de Eglise St. Charles, de voormalige gereformeerde kerk van Sedan. (beeld Ton Nolles)

Het is een stralende zaterdagochtend in juli als we elkaar vlak buiten de oude stadsmuur van Maastricht ontmoeten. Nadat de fietsen zijn gestald in de Waalse kerk vertrekken we met twee auto’s richting Sedan, een stadje aan de Maas in de Franse Ardennen. Gelukkig zijn er verschillende Franstaligen onder ons, onder anderen een arts uit Ivoorkust, die in Maastricht een nieuw leven opbouwt.

Anderhalve maand eerder was het idee voor deze ontdekkingsreis min of meer toevallig geboren tijdens het koffiedrinken na de zondagse eredienst. We raakten in gesprek over de oorsprong van het orgel in de Waalse kerk. De orgelkast is, net als de imposante preekstoel, ouder dan het gebouw aan de Pieterstraat zelf, dat uit 1732 stamt.

We kwamen op het idee dat orgel en preekstoel misschien meegenomen waren door de vijfhonderd gereformeerde gezinnen die in 1685 vanuit Sedan naar Maastricht trokken. Zij verlieten Sedan toen de gereformeerde eredienst in Frankrijk verboden werd.

Dat deze gezinnen uitgerekend voor Maastricht kozen, had niet alleen te maken met de geografische ligging van de stad, maar vooral ook met de informele contacten die zich in de loop der jaren tussen Sedan en Nederland ontwikkeld hadden.

Een grote rol speelde daarbij de Academie van Sedan, tot 1681 een belangrijke kweekvijver voor gereformeerde voorgangers in Frankrijk. De academie had in de loop der tijd een uitgebreid netwerk onder Franstalige gereformeerden in Nederland opgebouwd. Dat was niet in de laatste plaats te danken aan Samuel Maresius, een invloedrijke hoogleraar theologie uit Sedan. Maresius was in 1632 dominee van de Franstalige gemeente in Maastricht en gaf vanaf 1642 vele jaren les aan de Universiteit van Groningen.

Vanwege deze informele contacten konden de hoogleraren Bayle, Jurieu en Du Rondel vrijwel direct na de gedwongen sluiting van de Academie in 1681 door Lodewijk XIV aan de slag in Rotterdam en Maastricht. Informele contacten spelen een grote rol in de geschiedenis. Dat geldt vandaag de dag niet minder.

Hernieuwd contact

Als we aankomen in Sedan, is het door de drukke zaterdagmarkt zoeken naar een parkeerplek. Het is iets na half elf als we de houten trap van de Société d’Histoire et d’Archéologie de Sedan opstommelen. Door een donkere gang vol met historische attributen, textielstalen en tekeningen kondigen we onszelf aan. De ontvangst is allerhartelijkst. In een klein kamertje vol met documenten over de rijke maar tegelijk pijnlijke geschiedenis van het prinsdom Sedan ontmoeten we de leden.

Tekening van de oorspronkelijke gereformeerde kerk in Sedan. (beeld Ton Nolles)

In een korte toespraak plaatsen we deze bijzondere ontmoeting in de context van de informele contacten met Sedan die zo’n belangrijke rol speelden in de geschiedenis van de Waalse kerk. Vervolgens overhandigen we het boek Maastricht, City of Knowledge, waarin een hoofdstuk gewijd is aan Adrien Pelerin, de bekende arts die begraven ligt in de Waalse kerk, waar hij ouderling was.

Om het hernieuwde contact met de gemeenschap in Sedan te bezegelen, zullen we rond het middaguur gezamenlijk de maaltijd gebruiken in Le Marmiton. Een sympathiek restaurantje, met de toepasselijke ondertitel ‘au bon vieux temps’.

Gelijkenis

Na uitgebreid tafelen en natafelen is het tijd voor het pièce de résistance: de voormalige gereformeerde kerk. Het gebouw stond precies op de grens van het rijke en het arme deel van de stad. Wanneer we voor het gebouw aankomen, laat Martine Bellot ons een schets zien van de gereformeerde kerk zoals die hier ooit stond. Direct valt ons de gelijkenis met de Waalse kerk in Maastricht op: het bescheiden torentje, de sobere, achthoekige vorm, de grote ramen…

Sinds 1685 heeft het gebouw een metamorfose ondergaan. Behalve de Toscaanse zuilen herinnert niets in het interieur meer aan de sobere, achthoekige ruimte met grote ramen waarin de gereformeerden tot 1685 hun diensten hielden. De balkons waar links de hoogleraren en studenten van de academie en rechts de prinselijke familie zaten, zijn verwijderd. De preekstoel is er ook niet meer.

Het stadhuis van Sedan huisvestte ooit de bibliotheek van de Academie van Sedan. (beeld Ton Nolles)

Prominent in de kerk hangt nu een schilderij van Saint Charles Borromée, terwijl hij de communie uitdeelt aan melaatsen buiten Milaan. Een subtiele verwijzing naar de angst voor de pest, die vaak rondwaarde rond Sedan, en een beeld dat scherp contrasteert met de hoofdrol die gereformeerden uit Sedan gespeeld hebben in de ontwikkeling van de medische wetenschap in Maastricht.

Onze gidsen leiden ons later langs het stadhuis, dat ooit de uitgebreide bibliotheek van de academie huisvestte. Aurélien Behr, een veelbelovende jonge historicus, vertelt ons dat de academie geen eigen gebouw had en dat studenten verspreid door de stad les kregen, ook bij leraren thuis.

De sluiting van de academie in 1681 betekende geenszins het einde van de wetenschappelijke arbeid van haar hoogleraren. Deze zette zich onverminderd voort, bijvoorbeeld in Pierre Bayle’s periodiek Nouvelles de la république des lettres en via briefwisselingen door heel Europa.

Nadat we teruggekeerd zijn in Maastricht, krijgen we een brief van Alain Oudart, het oudste lid van de historische vereniging van Sedan, die schrijft: ‘Uw bezoek werd gewaardeerd in al haar eenvoud… Moge dit initiatief zich voortzetten en onze gemeenschappelijke Europese wortels tot bloei laten komen.’