Lees je Bijbel: ja, maar hoe?

Professor H.J. Jager vertelde eens in een college dat je de Bijbel met een rivier kunt vergelijken. Een eenvoudig mens kan er makkelijk doorheen lopen, maar een geleerde kan er even makkelijk in verdrinken. Een typisch Jageriaanse opmerking, maar waar toch wel iets in zit. Laat ik de eenvoudige gelovige inruilen voor gemiddelde Bijbellezers zonder speciale training in Bijbeluitleg: verdrinken zij niet in de Bijbel?

In Zuid-Afrika zie ik dit dagelijks om me heen gebeuren. Eén van de oorzaken is dat de Bijbel toegankelijk is geworden voor iedereen die maar lezen kan. Iemand had het eens over de democratisering van de Bijbeluitleg. Iedereen kan en mag de Bijbel voor zichzelf lezen en uitleggen. Zeggen literatuurwetenschappers niet dat lezers betekenis aan een tekst geven? In onze postmoderne tijd is wat ik in de Bijbel vind even belangrijk als wat iemand anders erin vindt. Alsof de tekst zelf hier geen rechten heeft.

Ik heb moeite met de gedachte dat de Bijbel algemeen toegankelijk is voor iedereen die hem maar oppakt. Dat werkt misbruik in de hand. Ik zou willen dat we eerlijk toegeven: de Bijbel is een moeilijk boek, daar moet je niet in je eentje aan beginnen.

Boek uit het verleden

De Bijbel is een boek uit een ver verleden, vol met oeroude teksten met heel verschillende achtergronden. We hebben echt veel kennis nodig om te kunnen begrijpen waarover het gaat, nog voordat we het over de relevantie ervan voor ons vandaag hebben.

Veel van wat in de Bijbel staat, is voor ons vreemd. Of het nu om Leviticus gaat of om de schepping in zes dagen: er moet een hele vertaalslag gemaakt worden voor we beginnen door te krijgen wat de bedoeling ervan is. Als we miskennen dat de Bijbel een boek uit een ver verleden is, schept dat problemen voor het begrijpen ervan.

Laatst verscheen de studie Oog voor eigenheid, over de verschillende literatuursoorten waarvan de Bijbel gebruikgemaakt. Dat is iets waarvoor we oog moeten krijgen als we een juiste kijk op de oude Bijbeltekst en zijn boodschap willen vormen. De studie bevat meer dan 300 bladzijden om je te helpen je weg te vinden in een Bijbel die 66 verschillende boeken telt. Het is een goede gids voor gevorderde lezers. Directe toegankelijkheid van de Bijbel valt hier buiten het blikveld.

Wat gaat er niet allemaal mis als mensen die halfgeletterd zijn, zoals in Afrika, zonder zo’n bekwame Bijbelgids beginnen te lezen? Of als mensen de Bijbel als een heilige tekst zien, waar de heilige Geest wel raad mee weet? Als gebed om leiding door de Geest voldoende wordt gevonden om inzicht in het geschreven Woord te ontvangen? Of als het aanraken van de Bijbel al genoeg is voor kracht van omhoog? Dat laatste ‘therapeutische’ gebruik van de Bijbel maakt erin lezen zelfs overbodig en is duidelijk niet de bedoeling, maar bij mij roept het hele idee van de directe toegankelijkheid van de Bijbel vragen op.

Woord in het heden

God schreef geen boek, Hij sprak zijn Woord. Dat Woord werd overgeleverd om ten slotte opgeschreven en verder verteld of voorgelezen te worden. De Bijbel is daarom ook geen handboek voor de dogmatiek; hoe belangrijk de Bijbel ook is voor de dogmatiek.

Om te weten wat de Bijbel voor soort boek is, en wat hij precies aan ons wil doorgeven, hebben we de christelijke geloofsgemeenschap nodig, aan wie de Bijbel in de eerste plaats gegeven is door de heilige Geest. Binnen die gemeenschap zorgt de Geest voor leraren (Efeziërs 4:12), die geroepen en toegerust zijn om ons in te leiden in het Woord, om ons wegwijs te maken in de Bijbel. Binnen deze gemeenschap groeien kennis en geloof en komt de Bijbel tot zijn recht.

Het komt daarom aan op het samen Bijbellezen binnen de gemeenschap der heiligen, waarbij we rekening houden met de Bijbelleestraditie binnen die gemeenschap, vanaf de oude kerk via de Reformatie tot op de dag van vandaag. Directe toegankelijkheid tot de boodschap van de Bijbel, zonder met deze leesomgeving rekening te houden, levert voor het geloof weinig op. De Ethiopiër in Handelingen 8 had Filippus nodig om te begrijpen wat hij las.