CHE-lector Jan van der Stoep over het volksritueel The Passion

The Passion is een kijkcijferkanon. Vorig jaar trok het een recordaantal van 3,6 miljoen kijkers. Plat volksvermaak is het echter allerminst, stelt Jan van der Stoep, lector media, religie en cultuur aan de Christelijke Hogeschool Ede. Hij prijst de makers voor hun vermogen om het verhaal van Jezus’ lijden en sterven midden in deze tijd te plaatsen. Inderdaad, stellige overtuigingen komen daar niet aan te pas. Maar dat betekent niet dat ze niet wandelen in de waarheid van het evangelie, aldus Van der Stoep.

(beeld Johanne de Heus)

Hoe verklaart u de populariteit van The Passion?
‘Het speelt in op de toenemende behoefte aan rituelen en samenhang. Zo zie je dat er steeds vaker stille tochten worden georganiseerd, kijk naar wat er gebeurde rond de MH17. Zelf vind ik de Damschreeuwer wel interessant. Dat hij ging schreeuwen werd haast opgevat als heiligschennis. Ik vraag me af of dat in de jaren zeventig en tachtig ook zo zou zijn gegaan. Mensen beschouwen dergelijke momenten meer en meer als heilig. The Passion past goed binnen deze tendens.’

The Passion als heilig volksritueel? Dat klinkt tegenstrijdig.
‘De mensen die meedoen, doen dat niet per se vanuit een christelijke overtuiging. Tegelijkertijd staat wel degelijk een Bijbels verhaal centraal. Ik ben ervan overtuigd dat mensen aan dat religieuze verhaal betekenis toekennen. Ja, het is een publiek ritueel. Maar wat schiet je ermee op om het in zulke kaders te plaatsen? Die scheiding tussen religieus en niet-religieus vind ik niet relevant. Iedereen is ten diepste een Godzoeker, een zinzoeker. Ik heb niet de behoefte om het één te kwalificeren als een religieuze manier van zoeken naar zin en het andere niet. Dat is de kracht van The Passion: dat ze dat grijze gebied opzoeken. Daar voelen hedendaagse zinzoekers zich thuis.’

The Passion blaast niet-christelijke liedjes nieuw leven in, op zo’n manier dat ze naadloos op het lijdensverhaal lijken aan te sluiten. Hoe werkt dat?
‘Die liedjes zijn oprecht. Het is niet gek dat daarin elementen zitten die we vanuit het christelijke geloof herkennen en kunnen relateren aan onze relatie met God. De Bijbel doet niks anders dan die relatie te vergelijken met de relatie tussen man en vrouw en vader en kind. Ook het verlangen naar verlossing, en de noodzaak daartoe, komen terug in veel seculiere liederen.’

Raken die liedjes u ook?
‘De hele uitvoering raakt mij wel. Maar om eerlijk te zijn is het niet echt mijn smaak. Een seculier liedje dat mij enorm aangrijpt in mijn geloof is “Until It Sleeps” van Metallica. Het gaat over het kwaad dat in ons hart zit en eruit wil barsten, met het verlangen daarvan verlost te worden. Ook de clip gaat daarover. Zo wordt iemand ingesloten door doornstruiken, tegen de achtergrond van tot leven gekomen taferelen van Jeroen Bosch. Sommigen zullen het aanstootgevend vinden, maar ik zie daarin een fundamenteel christelijke en persoonlijke waarheid: dat we verlossing nodig hebben.’

Welke betekenis denkt u dat zinzoekers aan The Passion toekennen?
‘Het is een verhaal over lijden, over hoe het goede het kwade overwint, over schuld en de vergeving daarvan en over volledige opoffering voor anderen. Dat spreekt mensen aan, omdat het ons raakt in wie wij als mensen ten diepste zijn. Je kunt er herkenning, troost en hoop in vinden.’

Maar waarom Jezus aan het kruis is gestorven, wordt er niet bij verteld. Haal je daarmee niet de kern uit het evangelie?
‘Het waarom van zijn sterven is heel impliciet aanwezig. Ik vind het voor deze gelegenheid niet nodig dat expliciet te maken. Juist daardoor slagen de makers erin om verbinding te maken, om mensen te raken. Met een puur verkondigend programma zouden ze veel minder mensen bereiken.

Lange tijd leefden we in een verzuilde samenleving, waarbij de antithese het eerste was waarmee het gesprek begon. Daarmee zou je nu mensen afschrikken. Wil je een gesprekspartner zijn in onze netwerksamenleving, dan kun je niet anders dan beginnen met de vraag: wat verbindt mij met die ander? The Passion sluit hier naadloos bij aan.’

Ziet u de kern van het evangelie als plaats- en tijdafhankelijk?
‘Ik denk vooral dat je niet te klein moet denken over de kern van het evangelie. De ene keer wordt het verteld zoals Johannes de Doper, al vastend, en de andere keer zoals Jezus, door aan te schuiven bij hoeren en tollenaars. Communicatie is altijd situationeel, ook de communicatie van het evangelie. Wat wijs is in de ene situatie, is niet wijs in de andere situatie.

Ik denk dat veel communicatie van het evangelie inhoudelijk waar, maar niet altijd even wijs is, waardoor het misschien wel tegen het hart van het evangelie zelf ingaat. Als het verhaal dat je vertelt niet uitnodigend is, maar primair confronterend, dan kán daar liefde achter zitten, maar het kan ook zijn dat je vooral bezig bent met je eigen gelijk, in plaats van met liefde voor de ander. Dus het komt heel erg aan op je sensitiviteit ten aanzien van de situatie en de ander.’

‘Communicatie is altijd situationeel,
ook de communicatie van het evangelie’

Liefde als hart van het evangelie: is dat niet te gemakkelijk?
‘Het evangelie laat zien dat Jezus de weg en de waarheid is. Ik moet dan denken aan een verhaal van Bonhoeffer over een jongetje wiens vader altijd dronken is. Op een dag komt hij op school, na een slechte nacht. Zijn leraar zegt: “Ik hoorde dat je vader gisteren dronken over straat liep.” Het jongetje ontkent: “Nee, mijn vader is nooit dronken.” Vanuit een objectief waarheidsbegrip kun je zeggen dat het jongetje liegt. Maar wie heeft er in de waarheid gewandeld? Dan is het antwoord: dat jongetje, omdat hij zijn vader in bescherming neemt en trouw blijft. Die leraar staat voor een ideologische vorm van waarheid, het eigen gelijk, en dat jongetje representeert de persoonlijke waarheid waarop ik doel als ik praat over het hart van het evangelie. Liefde, ja, maar geen gemakkelijke liefde: het is een liefde die je voortdurend uitdaagt en een spiegel voorhoudt.’

Jan van der Stoep: ‘Wil je echt vanuit de liefde van Christus communiceren, dan betekent dat dat je de ander ziet als een mens die waardevol is in zichzelf, waar God mee bezig is en in wie God zichtbaar wordt.’ (beeld Johanne de Heus)

The Passion daagt de kijker toch amper uit?
‘Christenen wel: om de eigen ideologische kaders los te laten met het oog op de ontmoeting met de ander. Het is wat Charles Taylor zegt: “De kerk heeft te leren van wat mensen buiten de kerk zeggen.” Het is eenzijdige communicatie als je alleen je boodschap in het hoofd van de ander wilt stoppen. Goede communicatie is over en weer. Dat betekent dat je altijd ontvankelijk moet zijn voor de ander. Van hem of haar kun je wat leren. Dat is ook mijn ervaring als CHE-docent. Ik heb betere gesprekken in de klas als er iemand is die niet gelooft.

Wil je echt vanuit de liefde van Christus communiceren, dan betekent dat dat je de ander ziet als een mens die waardevol is in zichzelf, waar God mee bezig is en in wie God zichtbaar wordt, ongeacht zijn of haar levensovertuiging.’

Maar de niet-christelijke kijker dan?
‘Je kunt zeggen dat The Passion het vloeibare voedsel is waar Paulus over schrijft. Je zou de makers kunnen verwijten dat het geen stevige kost is, en dat klopt. Maar je moet met het vloeibare voedsel beginnen. The Passion sluit aan bij Jezus’ optreden: ook Hij werd mens onder de mensen, ging daar niet boven staan. Zo is het onze taak om in de leefwereld van die ander te stappen. Door je stijl van communiceren verkondig je ook het evangelie.’

Die stijl wordt bij The Passion gekenmerkt door veel dramatiek. Is dat gepast?
‘Jazeker. Dat is overigens iets van alle tijden. Ik denk juist dat we een tijdje zijn vergeten hoezeer zintuigelijke ervaring een onderdeel is van ons wezen. Onder invloed van de Verlichting moest alles om de ratio draaien. Ik zie dat als een tijdelijke impasse, een blikvernauwing. Iedereen heeft drama nodig om geprikkeld te worden.

Als het gaat om het geloof, hebben we drama nodig om weer onder de indruk te komen van het verhaal van God. Ik zie dat er een toenemende behoefte is aan ervaring, bijvoorbeeld middels vasten. Een behoefte om je het verhaal toe te eigenen met al je zintuigen, met heel je lichaam. Dat is een heel natuurlijke en goede behoefte: het christelijke evangelie is immers door en door lichamelijk. God is mens geworden, heeft als mens geleden en is als mens gestorven en opgestaan. Je kunt het verhaal niet los zien van het lichaam. Sterker nog: je doet het verhaal tekort door het puur cognitief te benaderen. Wat dat betreft kan The Passion christenen helpen om opnieuw onder de indruk te raken van het verhaal.’