Dankbaarheid: een levensstijl

Janneke Burger-Niemeijer | 21 januari 2017
  • Opinie
  • Thema-artikelen

Het nieuwe jaar is nog tamelijk fris. Wellicht heb je in je hoofd of op papier goede voornemens gemaakt of heb je samen met anderen benoemd waarin je wilt groeien of wat je wilt bereiken in 2017. Zaken waar je op 31 december 2017 dankbaar voor wilt zijn – als de Heer dan nog niet is teruggekomen. Want dankbaar zijn, dat doe je toch aan het einde van een jaar? Wat raar eigenlijk, om een nieuw jaar met het thema dankbaarheid te beginnen.

Het leven voelt zo wreed, zo oneerlijk, zo uitzichtloos. Werkt het dan om een lijstje op te hangen met dingen waar je dankbaar voor bent (beeld punghi/Shutterstock)

Het leven voelt zo wreed, zo oneerlijk, zo uitzichtloos. Werkt het dan om een lijstje op te hangen met dingen waar je dankbaar voor bent (beeld punghi/Shutterstock)

Het thema dankbaarheid zoemt de afgelopen maanden rond, maar niet zozeer in gereformeerde kring. Daar kan dankbaarheid als een wat uitgekauwd thema uit de Heidelbergse Catechismus worden ervaren. Gods verlossing uit onze ellende is geweldig en onze reactie daarop zou dankbaarheid moeten zijn. Dat kun je zomaar lezen als verplichte dankbaarheid. Zelf heb ik het in elk geval wel altijd met die wat dwingende ondertoon gelezen.

Doordat de Catechismus vervolgens de wet en het gebed uitlegt, kan gemakkelijk de indruk ontstaan dat dankbaarheid gaat over de plichten van een christenmens: bidden en een moreel goed leven leiden. Nu denk ik dat het ook in 2017 en zeker voor gereformeerde christenen belangrijk is om in innig gebed met God verbonden te leven. Ook denk ik dat we nog veel verder kunnen groeien in de vernieuwing van ons leven, de heiligheid van onze daden. Daarvoor biedt de Catechismus inspiratie genoeg, mocht je nog op zoek zijn naar wat leesstof bij je goede voornemens. Maar het is jammer als we dankbaarheid zien als een soort verplichtend concept. Zomaar kan er dan een do ut des-gedachte in je leven sluipen: omdat God ons gered heeft, moeten wij natuurlijk dankbaar zijn. Deze gedachte is heidens en past niet bij de genade die we in Christus krijgen.

Gelukkig kun je ook anders over dankbaarheid denken. Dankbaarheid gaat niet over dingen die we moeten doen, maar over de manier waarop we in het leven staan. Voordat we onze to-dolijstjes voor 2017 ten uitvoer gaan brengen, is dat wellicht een goede correctie.

Brood

We leven in een wereld waarin het vreselijk belangrijk is wat we doen en wat we bereiken. We worden al snel geleefd door onze agenda, onze verplichtingen en alles wat we onszelf daarin aandoen. Daarbij komt dat onze maatschappij hyperreflectief is. Telkens weer moeten we erover nadenken hoe we ons voelen. Zitten we wel goed in ons vel? Doen en voelen, daar lijkt het om te gaan. Met onszelf als centrum van het universum.

Ik geloof niet dat we er gelukkig van zijn geworden, getuige het aantal mensen met een burn-out en de hoeveelheid antidepressiva die geslikt wordt. Ook onder christelijke Nederlanders. Ik moet vaak denken aan Maarten Luther, die de zondige mens ‘de in zichzelf gekromde mens’ noemde. Krom jezelf maar eens. Je voelt alleen je ellendige lichaam, in gekke bochten. Je ziet alleen rare stukjes vlees van jezelf. Als God je in Christus rechtvaardigt, stelt Luther, zet Hij je weer rechtop. Ga maar rechtovereind staan! Je ziet de wereld weer, je kunt de hemel zien, je kunt God zien. Als God je rechtop doet staan, ben je niet meer het centrum van je eigen universum. Hoe heerlijk bevrijdend is dat!

Ik ben er diep van overtuigd
dat geloven vaak ‘en toch’ zeggen is

Dankbaarheid gaat volgens mij over dit proces. Dat je je telkens weer richt op God, die jou opricht. De Canadese schrijfster Ann Voskamp schreef het boek Duizendmaal dank toen ze ontdekte hoe Jezus zelfs aan het laatste avondmaal, bedrukt vanwege het lijden dat over Hem zou komen, toch dankte voor het brood. Voskamp ontdekte hoe dankzegging de sleutel tot een leven van genade en vreugde is, zelfs een leven dat (in haar geval) getekend is door een angststoornis, de dood van veel geliefden en het kapotte huwelijk van haar eigen ouders.

Volgens mij raakt Voskamp een vraag die veel christenen op dit moment bezighoudt: hoe kan ik in deze wereld in God geloven, mijn vreugde in God bewaren en anderen daar iets van laten zien? Het lijden in deze wereld en het uitblijven van de wederkomst van Jezus Christus lijkt me hét apologetische probleem van vandaag. Hoe behouden we als gelovigen ons vertrouwen in de goedheid van God, niet alleen op zondag, maar alle dagen van de week?

Misschien herkende je deze vragen toen je de foto’s zag van de kinderlijkjes die aanspoelden uit de Middellandse Zee. Misschien sta je zelf aan een ziekbed en worstel je met Gods goedheid. Mijn geloof wankelt als ik mensen tegenkom die al zo kwetsbaar in het leven staan en dan storm na storm moeten ondergaan. Het leven voelt zo wreed, zo oneerlijk, zo uitzichtloos. Werkt het dan om net als Ann Voskamp een lijstje op te hangen met dingen waar je dankbaar voor bent? Is dat niet een goedkope therapeutentruc?

Remedie

Ik ben er diep van overtuigd dat geloven vaak ‘en toch’ zeggen is. Je vastklampen aan de goedheid van God. Er is zo veel dat de andere kant op lijkt te wijzen, en tóch blijf ik vertrouwen op Gods genade. En toch blijf ik God de eer geven om God te zijn.

Philip Yancey schrijft ergens dat dat in essentie bidden is: God op de troon laten zitten. Ergens hebben we altijd de neiging om zelf op die troon plaats te nemen en te denken dat wijzelf de hoofdpersoon van ons eigen leven zijn. Dat doen we vaak als we goede voornemens maken: wat willen wij bijdragen aan deze wereld, wat willen wij graag meemaken? We doen het ook als we zo veel nadenken over onszelf en over wat wij nodig hebben in het leven. Telkens weer komen we in de verleiding om te denken dat ons leven over ons gaat.

Volgens Philip Yancey is bidden de enige remedie, omdat bidden betekent dat je tegen God zegt dat Hij de belangrijkste is, dat het om Hem draait. Ik vermoed dat dankzeggen op hetzelfde neerkomt. Dankzeggen is ook een afzien van jezelf, van je eigen messias-aspiraties en grootheidswaanzin. Je maakt een lijstje met dankpunten, maar het draait niet om jou.

De basis van dat ‘en toch’ is natuurlijk het kruis. Dat is het moment in de wereldgeschiedenis waarop God alles omdraait. Wat lijden, onrecht, veroordeling en eenzaamheid lijkt, wordt triomf en herstel, vrijheid en verbondenheid. Aan het kruis laat Jezus zien wat het is om alles te verliezen en toch de wereld te winnen.

Vertrouwen op Gods genade heeft dus altijd iets wat wezensvreemd is aan deze wereld, iets wat alles omdraait, wat ‘en toch’ blijft zeggen. Dankbaarheid kan in deze wereld alleen als het wortelt in het afschuwelijke kruis van Golgota, dat een boom des levens is geworden. Zou het kunnen dat wij ook onze kruisen kunnen noemen, ervoor kunnen danken en juist daar leven blijken te ontvangen?

Als ik naar school fiets, kan ik altijd een paar minuten te laat weggaan, maar ik kan ook op tijd vertrekken en aandacht hebben voor de wereld om me heen. (beeld FaceMePLS/Flickr)

Als ik naar school fiets, kan ik altijd een paar minuten te laat weggaan, maar ik kan ook op tijd vertrekken en aandacht hebben voor de wereld om me heen. (beeld FaceMePLS/Flickr)

Test

De katholieke filosoof Paul van Tongeren heeft geprobeerd dankbaarheid als begrip ook voor atheïsten te behouden. Uiteindelijk komt hij uit op de notie van ontvangen. ‘Laten we de dankbaarheid dus niet identificeren met de dank waarmee we een geschenk vergoeden, maar haar liever zoeken in dat ontvangen, de mogelijkheidsvoorwaarde voor geven én danken. Ontvangen zou weleens de kunst van de dankbaarheid kunnen zijn, de kunst die dat wat ons overkomt tot een geschenk maakt en onze reactie daarop tot dank. Soms gaat dat bijna vanzelf. Een kind dat geboren wordt, ook als de moeder er hard voor moest werken en zelfs als de ouders het eerder hadden over “een kindje maken”, kan bijna niet anders dan als een geschenk ontvangen worden’ (essay in Trouw, 13 december 2015).

Als we het leven ontvangen, creëert dat een levenshouding van dankbaarheid, die ons helpt om het leven te genieten en door te geven. Ook als we niet in God geloven en onze dankbaarheid dus niet persoonlijk aan God gericht is.

Toen Marc Janssens, journalist bij het Nederlands Dagblad, aan Paul van Tongeren vroeg wat dankbaarheid voor hemzelf betekende, gaf hij aan dat het voor hem niet moeilijk was, omdat hij zo’n probleemloos leven had gehad, tot en met de goede uitslag van een recent onderzoek naar een melanoom (ND, 15 januari 2016). ‘Natuurlijk kan ik God daarvoor danken. Maar kan ik dat ook als het straks wel fout gaat en mijn comfortabele leven ten einde is? Die test moet nog komen.’

Tijdens het koken kan ik even snel mijn Instagramaccount bekijken, maar ik kan ook danken voor de sappige wortels

Uiteindelijk is dat inderdaad de vraag: is dankbaarheid een manier om het leven te genieten? Dan lijkt het er vooral om te gaan dat je kunt blijven genieten van het leven. Het vertrouwen lijkt te liggen in het leven zelf, dat genoeg moet kunnen aanreiken om dankbaar voor te zijn. De zonsopgang, die ene bloem, de smaak van je eerste kop koffie… Dat zijn vaak ook mijn eigen geluksgevoelens en ze lijken verdacht veel op de duizend dankpunten van Ann Voskamp. Het verschil is dat op de lijst van Voskamp niet alleen de mooie dingen van het leven staan. De kritische vraag is wat je doet met het lijden. Komt je eigen onvermogen ook op de lijst te staan? En de ziekte van je geliefde? Heb je dan zo veel vertrouwen in ‘het leven’ om dat als geschenk te aanvaarden?

Ik denk dat juist bij het lijden blijkt dat het er toch op aankomt om in God te geloven, in een persoonlijke God, die te vertrouwen is en aan wiens goedheid je blijft vastklampen. Juist bij het kruis van Jezus Christus leren we Gods goedheid kennen en ontdekken we hoe geliefd we zijn. Juist bij het kruis leren we dat er een God is op wie we ons kunnen richten, een God die we kunnen danken, omdat Hij ons ook in tijden van lijden geeft.

Braambos

Dankbaarheid gaat niet alleen over die momenten van lijden. Ik noem ze uitdrukkelijk, omdat we er als westerse christenen zo slecht mee kunnen omgaan en omdat ze ons zo makkelijk van ons vertrouwen in Gods goedheid beroven. Ik geloof daarom dat het oefenen van dankbaarheid, juist in zware tijden, ons kan helpen om dicht bij God te blijven leven. Maar ik heb ook van Ann Voskamp geleerd hoe dankbaarheid me kan helpen in de belachelijke haastigheid van het normale leven.

Life is not an emergency‘, leerde ik van Voskamp. Pas als ik mijn haast kan loslaten, kan ik God ontmoeten en wordt het gewone moment een heilig moment, de gewone keuken een brandende braambos. Dankzeggen helpt me om uit die mallotige tredmolen te stappen, om stil te staan en van God te ontvangen. Ook dat heeft onze op hol geslagen wereld zo nodig: om God in de gewone dingen te ervaren en te eren.

Als ik te haastig leef, sta ik zelf weer in het centrum en ben ik uiteindelijk dolgedraaid en ongetroost. Daarom probeer ik mezelf aan te leren om bepaalde momenten stil te zijn, te ontvangen. Tijdens het koken kan ik even snel mijn Instagramaccount bekijken, maar ik kan ook danken voor de sappige wortels en de geur van koriander. Als ik naar school fiets, kan ik altijd een paar minuten te laat weggaan, maar ik kan ook op tijd vertrekken en aandacht hebben voor de wereld om me heen. Op weg naar die moeilijke afspraak zie ik toch de pracht van rijp op het land. Als ik dank, zie ik zoveel meer.

Troost

Weet je wat bijzonder is? Als ik nalees wat Zacharinus Ursinus eigenlijk bedoelde met dankbaarheid in de Catechismus, lees ik: ‘Want het voornaamste doel waartoe wij verlost zijn, is: opdat wij (Gode) dankbaar mogen zijn, d.w.z. opdat wij de weldaden van Christus mogen erkennen en grootmaken.’ Als eerste redenen voor de noodzaak van dankbaarheid noemt Ursinus de eer van God en onze vertroosting. Als we ons oefenen in dankbaarheid, zetten we God op de belangrijkste plaats in ons leven en gunnen we onszelf de troost van het vertrouwen in deze God. God zet ons recht op onze voeten en leert ons met nieuwe ogen te kijken, met een nieuw hart. ‘En toch’, fluister je dan.

Leestips

Matt Redman en Craig Borlase, Tienduizend redenen. Verhalen over geloof, hoop en dankbaarheid, Barneveld (Vuurbaak), 2016.

Ann Voskamp, Duizendmaal dank. Zoek het ware leven waar het te vinden is: vlak voor je neus, Franeker (Van Wijnen), 2012. Er hoort een werkboek bij. Ann Voskamp heeft ook haar eigen website (www.annvoskamp.com) en Facebookpagina. In het voorjaar verschijnt van haar Gebroken leven. De uitdagende weg naar overvloed.

Omdat het gebed het voornaamste is in onze dankbaarheid, past hier ook een verwijzing naar Tim Keller, Bidden. Vertrouwelijke omgang met de ontzagwekkende God, Franeker (Van Wijnen), 2015. Hoofdstuk 12 is gewijd aan lofprijzing en dankzegging.

Marinus van den Berg, Danken maakt ’t verschil. Denken over danken, Utrecht (Kok/Ten Have), 2008.

Marije Vermaas, Dank. Inspiratieboek, Zoetermeer (Boekencentrum), 2014. Een praktisch boekje met veel verhalen en tips hoe je zelf kunt leren om dankbaarder te leven.


Webtips

www.desiringgod.org/articles/how-a-heavy-heart-gives-thanks

www.simpelerleven.nl/relatie/kiezen-voor-dankbaarheid

www.goinswriter.com/thankful

Over de auteur
Janneke Burger-Niemeijer

Janneke Burger-Niemeijer (GKv) is theoloog en hoofdredacteur van het christelijke gezinsmagazine Jente.

Gemeenschap is ook zending

Gemeenschap is ook zending

Maarten Boersema
  • Interview
  • Thema-artikelen
Voor wie meer wil ontdekken over: Zending wereldwijd

Voor wie meer wil ontdekken over: Zending wereldwijd

Els Veurink (HR)
  • Reisbagage
  • Thema-artikelen

Reageer op dit bericht

Meld je aan voor onze gratis nieuwsbrief